Dema damezrandina Komara Kurdistanê di sala 1946an de, em dibînin ku ev komara kurdî bi komek pirsgirêk û astengiyan re rû bi rû ma ji aliyê Îranê û hevalbendên wê yên wekî Brîtanya û Amerîkayê ve, yên ku di wê demê de ji ber Şerê Cîhanî yê Duyemîn li Îranê bûn, ji mînakên van pirsgirêkan em dikarin şerên ku li Navçeyên Kurdî yên di bin kontrola Komara Kurdistanê de di navbera hêzên Pêşmerge yên ser bi komarê û hêzên artêşa Îranê de derketin bibînin. Yek ji girîngtirîn van şeran ku di navbera van her du hêzan de qewimî, şerê "Qerewe" bû, ku tê de hêzên Pêşmerge yên Barzanî beşdar bûn û rolek çalak lîstin, û wekî hêzeke kurdî ya ku karîbû serkeftinê li ser artêşa Îranê bi dest bixe derketin pêş. Ji ber vê yekê em dixwazin li vir behsa vî şerî bikin ku hêzên Pêşmerge yên Barzanî tê de ji kesayetiyên sereke bûn.
Piştî damezrandina hêza Pêşmerge ya ser bi Komara Kurdistanê û dabeşkirina wê bo çend fujan, ku hêzên Pêşmerge yên Barzanî ji bihêztirîn hêzên Kurdistanî û xwedî ezmûntirîn di berevaniyê de bûn, ew bo eniya Seqizê hatin şandin, ya ku bi metirsiya herî mezin ji aliyê hêzên Îranî ve rû bi rû bû. Dema ku hêzên kurdî bajarên Mîandoaw, Serdeşt û Seqizê kontrol kirin, yekem şerê ku Barzaniyan tê de li Komara Kurdistanê beşdar bûn, şerê "Qerewe" bû di 30ê Nîsana 1946an de. Fujek ji hêzên Barzanî bi fermandariya albay Bekir Ebdulkerîm Hewêzî bi hejmarek ji efserên din ên hêzên Barzanî yên wekî Hemdêmîn Mîrxan, Mamend Mesîh, Faris Kanî Botî, Hesen Silêman Kekşar û Emer Axa Xellanî beşdar bûn, û hemûyan fermandeyên serayan di wî fujî de bûn, ligel beşek ji hêzên Qadirxanî û Feyzulla Beg bi fermandariya Heme Reşîd Xanê Bane.
Wan rû bi rûyê hêzên artêşa Îranê û hêzên çekdar ên eşîrî "Dêbikirî" yên alîgirê artêşa Îranê li bilindahiyên gundê Qerewe li nêzîkî bajarê Seqizê bûn, yên ku gihîştibûn navçeya Altûnî Jêrû û ber bi Qerewe û Sera ve pêşve diçûn, û hêzên siwaran, piyadeyan û çekên giran di destê wan de bûn. Sedema hatina van hêzan bo "Qerewe" û wan sînoran vedigere daxwaza artêşa Îranê bo gihandina alîkariyên xurek, çek û Zexîre bo her du baregehên Serdeşt û Bane yên ku ji aliyê hêzên Komara Kurdistanê ve hatibûn dorpêçkirin, lê ji ber kontrolkirina hêzên Pêşmerge yên ser bi Komara Kurdistanê li ser rêyên Seqiz-Bane û Seqiz-Serdeşt, û nebûna hêzeke hewayî ya têra xwe li cem artêşa Îranê di wê demê de bo gihandina xurek û Zexîre bo hêzên xwe bi rêya hewayî, ew penah birin bo hêzên xwe yên bejayî û retlek ji 600 kesî bi fermandariya fermandeyê hêzên Îranî li Seqizê Albay Kesra şandin navçeyê. Hêzên Îranî û hêzên Dêbikirî li ser wê yekê li hev kirin ku artêş ji başûr û rojhilatê Sera êrîşî hêzên Pêşmerge bike, û hêzên Dêbikirî ji bakur û rojavayê Sera êrîşî hêzên Pêşmerge bikin.
Li hember wê plana leşkerî ya artêşa Îranê, hêza Seraya Çarem - Barzanî bi fermandariya Bekir Axa Hewêzî hêzên Barzaniyan li sê cihan bi cih kirin. Yek ji van hêzan bi fermandariya Mamend Mesîh li aliyê rojhilatê Qerewe bi cih kir, û beşê duyem di bin çavdêriya Hemdêmîn Mîrxan de li ser bilindahiyên hemberî girê jêrî Qerewe ber bi Seqizê ve bi cih kir, lê Bekir Axa bi xwe bi çar çekdaran di navbera van her du hêzên ku me behs kirin li ser girekî hemberî Qerewe bi cih bû. Li gorî Necefqulî Pesyan, hejmara hêzên Pêşmerge di wî şerî de nêzîkî 500 kes bû! Hêzên "Dêbikirî" yên ku bi artêşa Îranê re bûn, sê roj beriya destpêkirina wî şerî pira Mîrawa Bokan şewitandin, û bi vê yekê karîn xeta ragihandinê di navbera Mehabad û Bokanê de bibirin. Di dema şerê "Qerewe" de, Mistefa Xoşnaw, yê ku ji newala Balûqa Ehmed Awa dixwest biçe bo alîkariya hêzên Albay Bekir Axa Hewêzî, lê Heme Reşîd Xanê Bane ew ji çûna bo Qerewe qedexe kir. Bo hincetkirina vî helwestî ji aliyê Heme Reşîd Xanê Bane ve, Mengûr hincetek pêşkêş kir û got: ((Ger Mistefa Xoşnaw wî çiyayî bihêle, Dêbikirî dê karibin bi hêsanî têkevin Sera)). Bekir Axa Hewêzî her wiha tîne bîra xwe ku piştî destpêkirina şer û di lûtkeya wî de, Heme Reşîd Xan, dema dengê top û balafiran bihîst, hewl da gundê Sera bihêle û paşve vekişe, lê Mîrhac çû cem wî û ew ji lezgînî û hiştina cihê xwe qedexe kir! Piştî sê saetan ji şer, her yek ji Mamend Mesîh, Hemdêmîn Mîrxan û Albay Bekir Axa Hewêzî ji aliyê xwe ve êrîşî gundê Qerewe kirin ji wan girên ku li ser bûn, deştek di navbera wî gundî û Barzaniyan de hebû, û hejmarek kêm ji Pêşmergeyan bi lez karîn bi wê deştê de birevin û bigihîjin gund û wan çekên giran ên ku li dijî Pêşmergeyan dihatin bikaranîn ji kar bixin, û piştî wê piraniya Pêşmergeyan êrîşî Qerewe kirin û 16 leşkerên Îranî li ser yek ji girên wî gundî ku hêzên Îranî lê bi cih bûbûn kuştin. Piştî wê, Ebdulla Xoşnaw û du ji Pêşmergeyên Barzanî êrîşî du topan kirin ku li aliyê din ê çemê Altûn bûn, lê Îraniyan ew top bo çiyayê "Milqernî" veguhastin. Di êvara heman rojê de, hêzên Barzanî karîn gundê Altûnê yê jêrîn dorpêç bikin û dest deynin ser qereqola polîsan a gund ku tijî xurek û du hesp bûn. Her wiha, destkeftiyên hêzên Barzanî di wî şerî de 42 dîl, 160 tivingên Birno, 14 sindoqên Zexîre, telefon, amûreke radyoyê, çar çekên Birno û gelek genim û cehê ku di qereqola Altûnê ya jêrîn de bûn, ligel du hesp, betanî û gelek amûran bûn, û zêdetirî 100 leşkerên artêşa Îranê hatin kuştin. Di encama şerekî dijwar de hêzên Barzanî karîn serkeftinê bi dest bixin, û karîn hêzeke ku nêzîkî 800 kes bû têk bibin. Di wî şerî de hejmarek ji leşkerên Îranî hatin girtin û bo Mehabadê hatin şandin, û li hember hemû wan destkeftiyan, hêzên Pêşmerge di wî şerî de ti ziyan nedîtin.
Wêrekî û qehremaniya ku Barzaniyan di wî şerî de tomar kirin, Heme Reşîd Xanê Bane, fermandeyê eniya Bokanê di raportekê de ku bo Qazî Mihemed dinivîse, behs dike, û behsa wêrekiya Barzaniyan û efser û fermandeyên wan dike, Heme Reşîd Xanê Bane Barzaniyan û hêzên wan di şerê Qerewe de bi vî şêweyî pênase dike.
Bo/ Serokê Bilind ê Komara Kurdistanê yê bi rûmet
Mijar/ Nirxandina operasyona qehremanane ya ku Barzaniyan û efser û fermandeyên wan pêk anîn
1- Bi kêfxweşî, azadî û serbilindî ez operasyona qehremanane ya derveyî adetî ya ku Barzaniyan û efser û fermandeyên wan pêk anîn pêşkêşî we dikim, tevî ku min bi kurtî ev agahiyên zelalkirî di pirtûka hejmar (126) û dîroka 12/2/325 de pêşkêş kirin, da ku Serokê Bilind ji van agahiyên bi nirx ên van birayên min ên hêja agahdar bibe, ez ê di xwarê de mînakek guncaw bo wê nîşan bidim.
2- Di saet 11:15 bi dema Moskowê beriya nîvroya roja 9/2/1325 dijmin êrîşeke nişka ve anî ser eniya Sera bo ser cihên Milqernî yên ku di bin çavdêriya birêz Bekir Axa Hewêzî de bûn. Û êrîş anî ser cihên Kilî Sera yên ku di bin çavdêrî û berpirsiyariya birêz Mîrhac de bûn, her wiha cihên din ber bi wî cihî ve çûn.
3- Baskê rastê yê bi navê Kêwî Belweqanî ku di bin çavdêriya Mistefa Xoşnav de bû, di wê demê de ku dijmin pêş de dihat û ji hemû aliyan ve gule berdidan, Pêşmergeyên hêzên Barzanî yek li pey yekê bi kelecaneke mezin û bi hemû baldarîya xwe guh didan fermanên fermandeyên xwe. Wan bername wekî leşkerên ku ji aliyê dewletê ve bi awayekî bilind hatine perwerdekirin bi cih dianîn, bernameyê bi awayekî rast û dirust ji bo fermande û efserên xwe pêk dianîn, mîna ku ew di hunerên şer, êrîş û şer de pispor bin, bi awayekî ku pênûs nikare wan wesif bike.
4- Fermandeyên di hêza Barzanî de, birêzan Mîr Hac, Bekir Axa Hewêzî, Mistefa Xoşnav û Wehab Axa, serê min ji ya asayî bilindtir kirin, û ez bi rastî xizmeta van çar efserên ciwan bi hemû wateya peyvê dinirxînim. Ev şertekî bingehîn e ku divê ev kesên ku xwedî hest û edetên serbazî ne, li ber çavên Baregeha Bilind a Komara Kurdistanê bên danîn, û divê her tim li gorî şiyan û mêrxasiya wan bên teşwîqkirin û nermî li wan bê kirin.
Bi vê boneyê, ez hêvî dikim ku ji bilî danîna şopên xizmeta wan di tomara xizmeta wan de, ez dibînim ku pêwîst e bi awayekî fermî derbarê nirxandina operasyonên wan û xelatkirina wan de bên agahdarkirin.
5- Alîkarên efserên ku li jor hatine behskirin (birêzan Mihemed Emîr Mîrxan, Mamend Mesîh, Sakore û Xoşwê Xelîl) mêrxasiyeke bilind û helwesteke welatparêzî nîşan dan. Bi rastî, artêşeke nû di destpêka jiyana xwe de li Kurdistanê her tim pêwîstiya wê bi rêzgirtin û eleqeya van kesan heye. Ez hêvî dikim ku ev kes li gorî operasyon û mêrxasiya wan a qehremanî bên teşwîqkirin û nirxandin, ev tişta ku em ji îradeya Baregeha Bilind a fermandeyê xwe li bendê ne.
6- Nêrîna rêberê rêzdar (Mela Mistefa) jî heman ev nirxandin e, û hûrgilî heman ew in ku li ser we hatine pêşkêşkirin.
Îmze
Fermandeyê hêzên Bokan û herêma Sera
Li hemberî vê serkeftinê Qazî Mihemed 9000 tûmen wekî xelat şand, û gadaraya Koltî (cureyekî çekan) şand ji bo fujê, û ji aliyê xwe ve, Mistefa Barzanî wekî spasiyekê demançeyek û tivingeke Brno pêşkêşî albay Bekir Ebdulkerîm Hewêzî kir. Bi vî awayî ji me re diyar dibe ku ew ezmûna ku di hêzên Barzanî de di warê şer de hebû û efserên Kurd ên ku di hêzên wî de bûn û piraniya wan xwedî bawernameyên akademîk bûn, her tim cihê serbilindî û şanaziyê bûn ji bo Mistefa Barzanî bi taybetî û hêzên Pêşmerge yên di Komara Kurdistanê de bi giştî. Ev hêz û şervanên ku di bin fermandariya Mistefa Barzanî de çek hildan, xaleke hêzê ya mezin bûn ji bo bihêzkirina peywendiya di navbera Barzanî û fermandeyên din ên serbazî yên di Komarê de û serokên eşîrên Kurd ên li herêmê.
Ji aliyekî din ve, hebûna vê hêzê li gel Barzanî dê bibe sedema başbûna barûdoxa wan a aborî heta radeyekê, berevajî wê demê ku nû gihîştibûn Komarê, û dema gihîştin Komara Kurdistanê di barûdoxeke gelekî xerab de bûn.
Piştî bidawîbûna şer bi serkeftina hêzên Pêşmerge, leşkerên Artêşa Îranê yên ku hatibûn girtin, pêşî şandin bajarê Mehabadê, û ji wir ji aliyê fermandeyên Komara Kurdistanê ve hatin berdan û vegerandin Tehranê. Îgiltin nêrîna xwe derbarê şerê Qerawê de wiha tîne ziman: ((Pirsgirêka Qerawê bêtir dişibiya kemîneke kevnar û demborî ya kemînên Kurdî, ne şerekî nûjen û modern bû, lê tevî vê yekê jî, nîşan da ku hêzeke serbazî û berevaniyê li herêmê heye, û hêza Îranê bi temamî li wê derê hat têkbirin)). Her çawa be, ev serkeftina ku Kurdan bi dest xist, gelek germî û şahî anî ji bo Komara nû. Bi lêkolîna vî şerî re ji me re diyar dibe ku şerê Qerawê ji bo hêzên Barzanî ji gelek aliyan ve girîng bû, pêşî tevî hemû pirsgirêkên ku pê re rûbirû dibûn û dijberiya ku hin hêzên eşîran ên di Komara Kurdistanê de li dijî wan nîşan didan, wan karîbûn îsbat bikin ku ew tiştê ku derbarê ezmûna wan a di warê şer de dihat gotin ne tenê axaftineke teorîk e, belkî wan bi awayekî pratîk asta bilind û ezmûna xwe ya di warê şer de ji bo artêşa Komara Kurdistanê nîşan dan. Ji aliyekî din ve ji bo hikûmeta Tehranê diyar bû ku Barzanî ne ew hêz in ku di barûdoxa ku Îran di wê demê de tê de bû, bên marjînalîzekirin û divê eleqeyeke mezin ji wan re neyê dayîn. Ji ber ku em dibînin piştî vî şerî hêzên Îranê bi hêzeke mezintir û planeke hûrtir dikevin qada şer di pevçûnên ku bi Barzaniyan re dikin, bi armanca bidestxistina serkeftinê li ser wan. Xaleke din a têkildarî şerê Qerawê û têkildarî Barzaniyan ew e ku piraniya Pêşmergeyên hêzên Barzanî yên ku beşdarî vî şerî bûn di rewşeke tenduristî ya xerab de bûn û bi taya tîfos û malaryayê dikişandin, û hinek ji wan nû ji nexweşxaneyê derketibûn û gihîştibûn qada şer. Sedema vê yekê vedigere wê yekê ku ji bilî wê yekê ku Barzaniyan di wê demê de xwarineke baş a bixwin nebû, ji aliyekî din ve ji aliyê berpirsiyarên Komara Kurdistanê ve li hin herêmên wekî Sera û Qerawê hatibûn bicihkirin, û tevî ku ew xaleke gelekî bibandor bû di warê berevaniya Komarê de, lê ev herêm di wan salan de di nav wan cihan de bûn ku nexweşiya malaryayê bi berfirehî belav bûbû û tenduristiya niştecihên herêmê xistibû xeterê.
Di warê siyasetmedarî de jî, ev şer ji bo hemû aliyan xwedî girîngiyeke taybet bû, ji ber ku di warê siyasetmedarî de, hebûna hevahengiya şerê Qerawê bi berdewamiya danûstandinên di navbera hikûmet û nûnerên Kurd û Azeriyan re, xizmeta du pirsgirêkan kir:
1- Eger serkeftin di vê êrîşê de bihata misogerkirin, hêzên Artêşa Îranê dikaribûn derfetê bi kar bînin ji bo kûrbûna di nav herêma Azerbaycana Rojava de û ji nû ve dagirkirina bajarê Mehabadê û herêma Mukriyan bi hêsanî. Û ew dê biba kaxezeke serkeftinê ya bihêz ji bo berpirsiyaran li Tehranê di warên siyasetmedarî û serbazî de, û wan dê tiştê ku bixwestana li ser nûnerên Kurd û Azeriyan li Tehranê ferz bikirana, û Qewam es-Seltene serokwezîrê Îranê li hember Yekîtiya Sovyetê nediket rewşeke şermê, ji ber ku pirsgirêka Kurd û Komara Kurdistanê navê wan nehatibû di peymana Qewam û Sadçîkov de. Ji aliyekî din ve, hikûmeta Iraqê agahdarî vê êrîşa ku Artêşa Îranê pêk anî bû, ji ber ku gava Artêşa Îranê êrîşa xwe dest pê kir, hêzên Artêşa Iraqê jî amadekariyên xwe yên tam li ser sînorê di navbera Kurdistanê Iraq û Îranê de kirin.
2- Eger ev êrîş bi têkçûnê bi dawî bibûya (tişta ku bi rastî qewimî), hikûmeta Îranê dikaribû wekî faktorekê ji bo xwe dûrxistina ji peymanê bi kar bîne, li gel faktorên din, ji bo dirêjkirina proseya çareseriya aştiyane ya krîza Azerbaycanê. Bi vî awayî hikûmeta Îranê dê bi temamî piştrast bibûya ji belavkirina Artêşa Sor û bidawîkirina pirsgirêkê di Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de, û Yekîtiya Sovyetê jî dê li bendê bûya ji bo sozên Qewam derbarê avakirina kompanyayeke petrolê ya hevbeş di navbera Sovyet û Îranê de, heta ku Moskow bikaribe bandora xwe wekî zextê li ser Azeriyan bi kar bîne da ku di her gera din a danûstandinan de li hember desthilatdariya Navendî nermtir bin.
Piştî bidawîbûna şerê Qarawe, hikûmeta Tehranê Komîsyona serbazî bi serokatiya fêrîqê yekem Şeqaqî ji Tehranê şand Seqizê bi navê lêkolînkirina li ser şerê Qarawe, û civînek bi şandeyek ji Komara Kurdistanê re bi serokatiya Îzet Ebdullezîz pêk anî. Ji bilî ku wek perdeyek ji bo xapandinê bû, şandina vê komîsyonê ku di 7ê gulana 1946an de gihîşt Sarayê, armanc jê dîtina rêyekê bû ji bo rizgarkirina cihên dorpêçkirî yên artêşa Îranê li herêmê, û vekirina rêya Seqiz- Bane û Bane- Serdeştê ku ji aliyê hêzên Pêşmerge ve hatibû dorpêçkirin. Ji bilî vê, komîsyonê piştî pişkinîna baregehên herêmê raporek pêşkêşî Wezareta Şer kir û tê de bi hûrgilî Barûdoxê serbazî li herêmê zelal kir, û çawaniya bihêzkirina eniya Îranê wek pêwîstiyek ji bo her manevrayeke serbazî ya pêşerojê li herêmê û pêşniyarên xwe derbarê wê de pêşkêş kir.
Kurte:1- Şerê Qarawe ji bo hêzên Barzanî bi taybetî girîng bû, ji ber ku wan bi rêya vî şerî îspat kirin ku ew ji aliyê şerê li dijî dijminên Komara Kurdistanê ve ji hêzên din ên çekdar ên Komara Kurdistanê xwedî ezmûn û dilsoztir in.
2- Di wê demê de ku hêzên Barzanî xwe ji bo şerê li Qarawe amade dikirin, ku beşek mezin ji hêzan ji ber tûşbûna bi Nexweşîya tîfûs û malaryayê ji windakirina hêz û şiyana fîzîkî dikişandin, lê tevî vê Nexweşîyê, wan karî serkeftineke mezin û dîrokî ji bo Komara Kurdistanê tomar bikin, ji ber ku hêzên artêşa Îranê bi hêzeke mezin hatibûn ji bo êrîşkirina ser baregehên serbazî yên Pêşmergeyên Komara Kurdistanê, lê nizanibûn ku ew ê rastî vê berxwedan û parastina ji aliyê hêzên Barzanî ve werin.
3- Piştî vî şerî, baweriya serokên Komara Kurdistanê bi hêz û şiyana şerkerî ya Pêşmergeyên Barzanî ji berê zêdetir bû, û ji ber vê yekê serokên Barzanî yên ku di vî şerî de beşdar bûbûn ji aliyê Qazî Mihemed ve hatin xelatkirin.
4- Şerê Qarawe ji aliyê Siyasetmedar ve jî ji bo Komara Kurdistanê gelek girîng bû, heta radeyekê ku em dibînin piştî vê serkeftinê, komîsyoneke asta bilind ji Wezareta Berevaniyê ya Îranê bo herêmê hat şandin ji bo civîn û danûstandinê bi berpirsiyar û serokên serbazî yên Komara Kurdistanê re.
5- Di danûstandinên ku piştî şerê Qarawe di navbera Komîsyona serbazî ya Îranê û komîsyona danûstandinê ya ser bi Komara Kurdistanê de dest pê kirin, careke din rola girîng û bandorker a hêzên Barzanî ji me re diyar dibe, ji ber ku ji ber wê ezmûna ku Îzet Ebdullezîz di warê serbazî de hebû, ew wek serokê komîsyona danûstandinê ya ser bi Komara Kurdistanê di danûstandinên bi şandeya serbazî ya Îranê re hat tayînkirin.
Çavkanî:1- Huseyn Elî Rezm Ara, Ferhengê Cografyayî Îran (Abadiha) Ostan 3 û 4 Azerbaycan, (Tehran, Weşanxaneya Dayreyê Cografyayî ya Stada Artêşê, 1330).
2- Elaeddîn Secadî, Şoreşên Kurd, Bexda, Çapxaneya Me'arif, 1959.
3- D. Fereydûn Nûrî, Bazayî Barzanî, Hewlêr, Dezgeha Çap û Belavkirinê Aras, 2007.
4- Arşîva Desteya Ensîklopediya Partî ya Demokrat a Kurdistanê.
5- Necefqulî Pesyan, Ez Mehabad Xwînîn ta Keranêyê Eres, Tehran, Şirketa Sehamî Çap, 1328.
6- Ebdulrehman Qasimlo, Kurte Mêjûyî Hizbî Dêmokratî Kurdistanî Êran (Çil Sal Xebat Le Pênawî Azadî), Komîsyona Çapemenîyî Hizbî Dêmokratî Kurdistanî Êran, 2003.
7- Wîlyam Îgiltin Cûnîr, Komara 1946 Kurdistan, Seyîd Mihemed Semedî, Mehabad, 1361.
8- Mîrza Mihemed Emîn Mengûrî, Beserhatî Siyasî Kurd 1914ewe Heta 1958, Beşî Yekem, Çapî Duyem, (Çapxaneya Roon- Silêmanî- 2000).
9- Eqîd Bekir Ebdulkerîm Hewêzî, Geştêk Be Komarî Mehabad Da, Çapî Duyem, (Dezgeha Çap û Belavkirinê Aras- Hewlêr- 2001).
10- Keywan Azad Enwer, Heme Reşîd Xanî Bane, Le Belawkirawekanî Wezareta Roşinbîrî, (Çapxaneya Bedirxan- Hewlêr- 2001).
11- Yasîn Serdeştî, Kurdistanî Êran Lêkolîneweyekî Mêjûyî Le Cûlaneweyî Rizgarîxwazî Neteweyî Kurd (1939-1979), Çapî Duyem, (Silêmanî- Çapxaneya Sîma- 2011).