1949 yılında Hüseyin Cemil'e Ali Cevad el-Eyyubi hükümetinde Adalet Bakanlığı görevi verildi, bununla birlikte Irak'ta uygun bir siyasi ortam oluştu ve siyasi mahkumların çoğu serbest bırakıldı, bu çerçevede Kürdistan Demokrat Partisi liderliğinin ve kadrolarının çoğu, yani Hamza Abdullah، Avni Yusuf، Celil Hoşyar ve İbrahim Ahmed serbest bırakıldı.
Hamza Abdullah parti sekreteri, hükümet tarafından serbest bırakıldıktan sonra, 1938 yılında elinden alınan Irak vatandaşlığını yeniden çıkarma işlemlerini yapması için kendisine izin verildi, Hamza Abdullah Irak vatandaşlığını çıkarma işlemlerini yürütmek amacıyla parti merkez komitesinden üyeliğinin dondurulmasını istedi, ancak bu talebi reddedildi, bunun üzerine Hamza Abdullah partiden ayrıldığını açıkladı ve ayrılığı merkez komite tarafından kabul edildi.
İstifa kararının kabul edilmesiyle Hamza Abdullah Koye bölge komitesi ile Bağdat'taki geçici merkez komite arasında anlaşmazlık çıktı, ki bu zayıf bir liderlikti, Koye bölge komitesi merkez komitesinden kararlarını gözden geçirmesini istedi, merkez komite de Hamza Abdullah'ı geri döndürmek zorunda kaldı ve yeni siyasi büroyu Hamza Abdullah, Avni Yusuf ve Ali Abdullah üzerinden oluşturup Hamza Abdullah onun sorumlusu olsun, ayrıca parti kongresinin yapılması için hazırlıklar yapılsın, aynı zamanda Salih Ruşdi ve Mustafa Kerim istendi, partinin matbaa makinelerini siyasi büroya teslim etmeleri istendi, ancak Mustafa Kerim Gafur ve Salih Ruşdi bu işi yapmadılar, daha sonra partiden çıktılar ve parti sırlarını ifşa etmeye başladılar, o dönemde siyasi büro tarafından kongre hazırlığı olarak parti programı küçük değişikliklerle daktilo edildi ve yayınlandı.
Bu şekilde geçici liderlik seçildi ve Bağdat konferansı görevinde başarılı olamadı, diğer yandan partinin siyasi durumu ve teşkilatlanmaları çok karmaşıklaşmıştı, bu nedenle 1950 Bağdat konferansından kısa bir süre sonra parti kongresinin yapılmasına karar verildi.
Kongrenin Yapılmasıİkinci kongre 13 ve 14 Mart 1951 tarihlerinde, evinde Ali Hamdi bağdat şehrinde yapıldı, Erbil, Balek, Koye, Süleymaniye, Halepçe ve Bağdat temsilcilerinden yaklaşık 30 üye katıldı, partinin siyasi durumunu ve teşkilatlanmalarını değerlendirdikten ve konular üzerine tartıştıktan sonra, katılımcılar özellikle Hamza Abdullah، Ali Abdullah ve İbrahim Ahmed üyeleri önceki merkez komitesinden olmamak kaydıyla yeni bir geçici merkez komitesinin oluşturulması üzerinde anlaştılar, oluşturulduktan sonra, eski ve yeni merkez komite üyeleri birlikte parti programı ve iç tüzüğünde gerekli değişiklikleri yapsınlar ve üçüncü kongrenin yapılması için hazırlık yapsınlar.
Bu kongrede partinin adı olduğu gibi kaldı ve önceki program ve iç tüzük değişikliğe uğramadan Kürtçe diline çevrildi, sadece siyasi büro adına bir başlangıç ve merkez komitesi adına bir önsöz eklendi, ayrıca eski sekreter ve liderlik üyelerinin yardımıyla milli pakt, program ve iç tüzüğün gözden geçirilmesine karar verildi.
İkinci kongrede sekreter ve siyasi büro olmaksızın işleri yürütmek ve teşkilatlanmaları aktif hale getirmek için altı üyeden oluşan geçici bir merkez komitesi seçildi, bunlar şunlardı: İbrahim Ahmed Fettah, Nuri Şawis، Celil Hoşyar، Ömer Debabe، Bekir İsmail Muhammed ve Muhammedemin Maruf.
Kongre bittikten sonra, parti kongre kararlarını uygulamaya ve teşkilatlanmalarını aktif hale getirmeye başladı, iki yıllık duraksamadan sonra, Eylül 1951 yılında parti Rızgari gazetesinin yeni bir sayısını yayınladı ve (Nida Kürdistan) gazetesini de Arapça dilinde çıkardı, 1952 yılında dağılmaya uğrayan şube komiteleri ve yerel örgütlerin yeniden teşkilatlanmasına başlandı, o dönemde Süleymaniye, Halepçe, Pencwin, Kaladize, Ranya, Bağdat, Akre, Kerkük, Erbil, Balek ve bu şehirlere bağlı birkaç bölgenin örgütleri aktif hale getirildi, yine merkez komitesinin kararıyla, 1952 yılında Kürdistan Demokrat Partisi Irak seçimlerine katıldı ve adayı avukat Mesud Muhammed Celilzade'yi Koye'de seçtirmeyi başardı, ayrıca parti, o zamanki Irak yönetimine karşı yürütülen 23 Kasım 1952 ayaklanmasına da katıldı.
İç Sorunlarİç sorunlarla ilgili olarak, partinin ikinci kongresi de sorunları çözemedi, her biri Salih Ruşdi ve Mustafa Kerim her ne kadar kongre yönetim komitesi tarafından kongreye katılmaları istendiyse de katılmadılar ve kendi başlarına Irak Kürdistan Demokrat Partisi adıyla yeni bir örgüt kurdular, sadece parti adını değiştirdiler. Bu yeni parti 1952 yılının ikinci yarısında feshedildi ve üyelerinin çoğu partiye geri döndü.
Gelelim Hamza Abdullah ise kongrenin karar verdiği gibi, kongre kararlarına uymadı ve parti örgütlerine yardımcı olmuyordu, bu yüzden partinin merkez komitesi tarafından donduruldu (tecemid) ve dondurulduktan sonra da 1951 yılının yazında Hamza Abdullah Hükümet tarafından tutuklandı ve Türkiye'ye iade edilmesine karar verildi. Aynı zamanda Irak hükümeti tarafından partinin üyelerini tutuklamaya yönelik başka bir kampanya başlatıldı. İbrahim Ahmed، Ali Abdullah, Ömer Mustafa, Muhammed Habib, Avni Yusuf ve Celal Talabani hükümet tarafından tutuklandılar ve Irak'ın bazı şehirlerine sürgün edilmeleri kararlaştırıldı. Ancak karar uzun sürmedi ve kısa sürede iptal edildi. Sadece Hamza Abdullah hakkındaki karar değişmedi. O da Türkiye'ye götürülürken Zaho'da kurtulmayı başardı ve Süleymaniye şehrine geri döndü.
Döndükten sonra, Hamza Abdullah partinin muhalif üyeleriyle iletişime geçti; bunlar arasında Merkez Komite ile sorun yaşayan ve Merkez Komite tarafından ihraç edilen Süleymaniye şubesi de vardı. Hamza Abdullah ile birleştiler. Böylece Hamza Abdullah ve Süleymaniye şubesi birleşerek Irak Kürdistan Demokrat Partisi'nin İlerici Kanadı adında bir parti kurdular. Süleymaniye'de Hamza Abdullah ile iletişime geçenler Muharrem Muhammed Emin, Şehab Şeyh Nuri, Hamekerim Fethullah, Baba Tahir Şeyh Celal ve diğer birkaç kişiydi.
1952 yılının ikinci yarısında Parti Merkez Komitesi tarafından Hamza Abdullah ve kendilerine (Irak Kürdistan Demokrat Partisi'ne bağlı 2 Bölgesi) adını veren Süleymaniye şubesinin partiye dönmeye ikna edilmesi için çaba gösterildi. Başlangıçta, ihraç edilenlerin geri dönmesi ve parti kongresine katılmaları şartıyla dönmeyi kabul ettiler. Şartları Merkez Komite tarafından kabul edildi ancak Hamza Abdullah ve arkadaşları sözlerinden döndüler. Partideki bu bölünme, geçici Parti Merkez Komitesi'ni ivedilikle Üçüncü Kongre çalışmalarını yapmaya itti.
Kaynaklar:- Celal Talabani'nin (Pirot) mektubu: Lider General Mustafa Barzani ve sevgili dostum Mirhac Ahmed'e, (5/10/1955 – Pekin), Mesud Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, 1931-1958, Birinci Cilt, (Erbil – Eğitim Bakanlığı Matbaası – 2004), Belge No 7.
- Kürdistan Demokrat Partisi Tarihi, Kongre ve Konferanslar (Program ve İç Tüzük), Kürdistan Demokrat Partisi Ansiklopedisi Heyeti, Birinci Cilt, (Erbil - Roksana Matbaası - 2021).
- Habib Muhammed Kerim, Kürdistan Demokrat Partisi - Irak Tarihi (Temel Duraklar) 1946 - 1993, (Duhok - Xebat Matbaası - 1998).
- Ali Abdullah, Kürdistan Demokrat Partisi - Irak Tarihi, Üçüncü Kongre'nin toplanmasına kadar, (Yer belirtilmemiş - 1968).
- Salah Reşid, Mam Celal: Gençlikten Cumhuriyet Sarayı'na Yaşam Öyküsü, (Süleymaniye – Kardo Matbaası – 2017).
- Abdullah Merdux, Öğretmen İbrahim Ahmed'in Bazı Hatıraları, (Süleymaniye – Jîn Merkezi – Karo Matbaası – 2010).