Muhammed Ado Hıdır Dolemeri, Toynar olarak tanınır, 1925 yılında Erbil ilinin Mergesor ilçesine bağlı Zê köyünde doğmuştur. Sovyetler Birliği'nden döndükten sonra Kerkük şehrindeki Tarım Müdürlüğü'nde memur olmuştur. 1975 yılında Büyük Eylül Devrimi'nin yenilgisinden sonra ikinci kez İran'a göç etmiş ve bir süre Meşhed'in Rebet kampında kalmıştır. 1979 yılında ailesiyle birlikte Doğu Kürdistan'ın Urmiye şehrine dönmüştür. 1996 yılında Kürdistan'a dönmüş ve 2 Haziran 1999 günü hastalık nedeniyle hayatını kaybetmiş ve Mergesor ilçesinde toprağa verilmiştir.
Mücadele Tarihi1942 yılında, 17 yaşındayken, savaşçılara yemek Mustafa Barzani taşırken, o dönemki Irak hükümeti tarafından birkaç yoldaşıyla birlikte tutuklanmış ve 2 yıldan fazla Musul hapishanesinde tutuklu kalmıştır. Serbest bırakıldıktan sonra İkinci Barzan Devrimi'ne katılmış ve Meydan Murek savaşına iştirak etmiştir. 11 Ekim 1945 tarihinde, İkinci Barzan Devrimi'nin yenilgisinden sonra, Mustafa Barzani ve yoldaşlarıyla birlikte Doğu Kürdistan'a geçmişlerdir. Mahabad'da Kürdistan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra, 31 Mart 1946 tarihinde Barzan gücü çerçevesinde cumhuriyeti savunmuştur. Sakız, Milqerenî, Tergewer ve Mergewer'deki birçok destansı savaşa katılmış; ayrıca 1947 yılında Kürdistan Cumhuriyeti'nin yıkılmasından önce Hewris savaşına katılmıştır. Bu savaştaki cesaret ve kahramanlığından dolayı Barzani ona Toynar adını vermiş ve o günden sonra bu isimle tanınmıştır.
Kürdistan Cumhuriyeti'nin yıkılmasından ve Barzani'nin Doğu Kürdistan'dan Güney Kürdistan'a dönmesinden sonra, 19 Nisan 1947 tarihine, İran-Irak sınırında teslim olmayıp General Mustafa Barzani ile birlikte olana kadar Doğu Kürdistan'daki savunma savaşlarına katılmıştır. General Mustafa Barzani, 6 Mayıs 1947 tarihinde Ergoş köyünde yoldaşlarıyla bir toplantı yapmış ve onları kalmak ya da Sovyetler Birliği'ne gitmek konusunda serbest bırakmıştır. Orada tüm yoldaşları yola devam etmeye ve Sovyetler Birliği'ne gitmeye karar vermişlerdir. 22 Mayıs 1947 tarihinde General Mustafa Barzani'ye Sovyetler Birliği'ne giden yolda eşlik etmiş, Qetur (Kotol) vadisi savaşına ve Maku köprüsü savaşına katılmıştır. Çok büyük zorluk ve yorgunluktan sonra, 18 Haziran 1947 tarihinde İran ile Sovyetler Birliği sınırında bulunan Aras Nehri'ni geçerek Sovyetler Birliği'ne geçiş yapmıştır.
Sovyetler Birliği'ne ulaştıktan sonra, 19 Haziran 1947 tarihinde tüm yoldaşlarıyla birlikte Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Nahçıvan şehrinde dikenli tellerle çevrili açık bir kampta kırk gün boyunca tutulmuşlar, bir grup asker tarafından korunmuşlar ve yiyecek, giyecek ve hareket etme konusunda savaş esiri gibi muamele görmüşlerdir. Daha sonra Sovyet hükümetinin kararıyla Azerbaycan Cumhuriyeti'ndeki Ağdam, Laçin, Ayolah ve Kelbecer bölgelerine dağıtılmışlardır. 10 Aralık 1947 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti'nin başkenti Bakü'de Hazar Denizi kıyısındaki bir kışlaya nakledilmişler ve aynı ayın 23 tarihinde onlara askeri kıyafetler verilmiş, Azerbaycan Cumhuriyeti subaylarının gözetiminde günde sekiz saat askeri eğitim verilmiştir. Aynı zamanda, okuma yazması olan bazı yoldaşları tarafından günde dört saat boyunca Kürtçe dili dersleri verilmiştir.
Cafer Bağirov'un yoldaşlara yönelik kötü muamelesinden sonra, Barzani'nin yoldaşlarının askeri kampının 29 Ağustos 1948 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti'nden Özbekistan'ın başkenti Taşkent yakınlarındaki Çırçuk yerleşkesine taşınmasına karar verilmiş ve orada askeri eğitime devam etmişlerdir.
1949 yılının Mart ayında yoldaşlarıyla birlikte bölükler halinde trenle Sovyetler Birliği'nin kolhoz (insanların devletten kiraladıkları ve daha sonra devletin payını verdikleri araziler) çiftliklerine dağıtılmış ve orada çalışmışlardır.
General Barzani tarafından Stalin'e gönderilen birçok mektuptan ve büyük çabalardan sonra, nihayet Stalin'in eline Barzani'nin yoldaşlarının yaşadığı sıkıntıları anlattığı bir mektup ulaşmış ve o da derhal Barzani'nin yoldaşlarının durumunu araştırmak için bir heyet kurulması talimatını vermiştir. Heyetin kararı hepsinin Vriviski şehrinde toplanması yönünde olmuştur; bu nedenle Muhammed Ado Hıdır 1951 yılının Kasım ayında Sovyetler Birliği'ndeki Vriviski şehrine gitmiştir.
1958 yılında Abdülkerim Kasım başkanlığındaki Irak Cumhuriyeti kurulmuş, Muhammed Ado Hıdır 16 Nisan 1959 tarihinde yoldaşlarıyla birlikte Grozni gemisiyle Basra limanı üzerinden Irak Cumhuriyeti'nin güneyinden Kürdistan'a dönmüştür.
1961 yılında, Büyük Eylül Devrimi'nin başlamasıyla Kerkük'ten Barzan bölgesine dönmüş ve Eylül Devrimi 'ne Badinan'da katılmış, şehit komutan Mirza Ağa Reşo Mergesori ile birlikte Zawite, Serê Akrê, Pirs Dağı ve Badinan bölgesindeki tüm sınırlarda savaşlara katılmıştır. 1962- 1973 yılları arasında Şıxan Gücü komutanı Heso Mîrxan Dolemeri ile birlikte olmuş, bölge sorumlusu olmuş ve bir süre sonra Şıxan Gücü komutan yardımcılığı rütbesini almıştır. 1973- 1975 yıllarında Barzani'nin kararı üzerine Barzani karargahına geri dönmüştür.
1980 yılında Gulan Devrimi Peşmerge güçlerine katılmış ve komutan Heso Mîrxan Dolemeri ile birlikte partizan faaliyetleri yürütmek üzere Kürdistan'a dönmüş ve Irak ordusuna karşı birçok savaşa katılmıştır.
Kaynaklar:1- Eşiyle röportaj, Sefer Jajoki tarafından, Soran ilçesi, 2 Eylül 2021 günü.
2- Kürdistan Demokratik Partisi Ansiklopedisi arşivi