حاجی ئۆمەران دەکەوێتە باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری هەولێر بە دووری ١٨٣ کم و سەر بە قەزای چۆمانە لەسەر سنووری هەرێمی کوردستان لەگەڵ کۆماری ئیسلامیی ئێران، بە لەبەرچاوگرتنی پێگە جوگرافییەکەی، ناوچەکە شایەتی زۆرێک لە ڕووداوە مێژووییە گرنگەکان بووە، بەتایبەتی ڕۆڵێکی دیاری لە شۆڕشەکانی کوردستاندا گێڕاوە، دیارترینیان هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٦١ تا ١٩٧٥ بە سەرکردایەتی ڕابەر مستەفا بارزانی مستەفا بارزانی، یەکەم شەهید لە ناوچەکەدا سەید عەبدوڵڵا بوو لە شۆڕشی گوڵان لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئایاری ١٩٧٦، هەروەها شایەتی شەڕ و مەڵبەندی دیکەش بووە، لە ماوەی نێوان ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٨ ناوچەی حاجی ئۆمەران و گوندەکانی بۆ ماوەی سێ ساڵ بەهۆی شەڕی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران تووشی وێرانکاری تەواو بوون، ناوچەکە دوای بەهاری ١٩٩١ بەتەواوی ئاوەدانکرایەوە کاتێک ڕاپەڕینی شکۆداری گەلی کورد ڕوویدا.
دوای هەڵگیرسانی شۆڕشی گوڵان، بارەگای سەرەکی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان لە گوندی کۆبەر سەر بە ناوچەی خانێ (پیرانشار) لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوو. دیارە تۆپخانەکانی سوپاى عێراق لە ناوچەی حاجی ئۆمەرانەوە بە هەڕەمەکی تۆپبارانیان دەکرد. بۆیە سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاریدا پێویستە کارێک بکرێت بۆ دوورخستنەوەی تۆپخانەکان، بۆ ئەم مەبەستەش هێزێک بە قەبارەی نزیکەی (٦٠) پێشمه‌رگه بە سەرکردایەتی (زەکری یەحیا خان، یاسین بروخی، ئەحمەد کەشخی جەلال، حەسەن ئاغا زیویی، عومەر عوسمان) بۆ ئەنجامدانی ئەم چالاکییە پێکهێنرا.
هێزەکە لە گوندی حاجی ئیبراهیمەوە بەرەو قەندیل بچووک سەرکەوتن و ڕوویان کردە چیای کۆدۆ، پێگەکەیان بە شێوەیەکی بەرچاو کۆنتڕۆڵی حاجی ئۆمەران و ڕایات و چۆمان و ناوچەکانی دەوروبەری دەکرد، لەوێوە پەیوەندییان بە تۆپخانەکانی ئێرانەوە کرد بۆ دەستپێکردنی تۆپبارانکردنی کەتیبەی تۆپخانە و سەربازگەی ڕژێمی عێراق لە حاجی ئۆمەران.
دوای دیاریکردنی پێگەکە، سەربازگە و تۆپخانەکانی سوپاى عێراق بۆ ماوەی دوو یان سێ ڕۆژ بە وردی تۆپباران کران، لە ئەنجامی ئەم تۆپبارانە سوپاى عێراق نەیتوانی خۆی ڕابگرێت و دوای ئەوەی زیانی زۆری بەرکەوت لە ناوچەکە کشایەوە.
کاتێک سەرکردایەتی شۆڕش دڵنیا بوو کە شەڕی نێوان عێراق و ئێران چووەتە قۆناغێکی سەختەوە، دەبوو ئەم دەرفەتە بقۆزێتەوە. بۆ ئەم مەبەستەش لەگەڵ فەرماندە سەربازییەکانی شۆڕش کۆبووەوە و شەڕی نێوان هەردوو وڵاتەکەیان تاوتوێ کرد.
بەپێی زانیارییەکان، ناوچە سنوورییەکان بەهۆی شەڕەوە هێزێکی گەورەیان تێدا نەمابوو، بۆیە باشتر بوو ئەم ناوچانە بخرێنە ژێر کۆنتڕۆڵی شۆڕشەوە. بۆ جێبەجێکردنی ئەم بیرۆکەیە سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاریدا هێرش بکاتە سەر حاجی ئۆمەران بە مەبەستی ئازادکردنی، بەڵام کێشەیەکیان بۆ دروست بوو، ئەویش ئەوە بوو کە بەرزاییەکانی ناوچەکە لەو ماوەیەدا بە دەستی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران بوو.
پێشمه‌رگه‌کانی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران شەوی ١٧/١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠ بە پشتیوانی تۆپخانەکانی عێراق هێرشیان کردە سەر بارەگای سەربازی (پادگا) لە خانێ (پیرانشار) و بە چڕی تۆپبارانیان کرد، دوای هێرشەکە حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران حاجی ئۆمەرانی چۆڵ کرد، پاشان سەرکردایەتی شۆڕش هێزی پێشمه‌رگه‌ی ناردە بەرزاییەکانی ناوچەکە و داوایان لە حکومەتی ئێران کرد لەم هێرشەدا یارمەتییان بدەن، هەرچەندە حکومەتی ئێران ڕەزامەندی لەسەر داواکارییەکە دەربڕی، بەڵام یارمەتییەکان وەک ئەوە نەبوو کە چاوەڕوان دەکرا، دوای کۆبوونەوەی سەرۆکی پارتی دیموكراتی كوردستان مەسعود بارزانی لەگەڵ بەرپرسی هێزی پێشمه‌رگه ئەرکەکانی بۆ دیاریکردن بەم شێوەیەی خوارەوە:
- عەلی خەلیل و سەبری نیرویی و عەلی شەعبان و نەجمەدین تۆروونی بۆ دۆڵی ئێنێ و مەران ڕاسپێردران بۆ فشارخستنە سەر ڕێگای چۆمان – حاجی ئۆمەران بە سەرکردایەتی بەرپرسی میحوەر عەلی خەلیل.
- م. عەلی و هێزەکانی لقی دوو بۆ ڕێگای ڕایات لە بەشی پشتەوەی گوندژۆر دابەزین.
- حەمید ئەفەندی و عەریف یاسین و لقی چوار و تەحسین نیرویی و عەبدولڕەحمان تەها بۆ دۆڵی سیبەر لە ڕۆژهەڵاتی حاجی ئۆمەران.
٢- عومەر عوسمان: ژیانى کوردیک، بەرگى یەکەم و دووەم، چاپخانەى موکریان، چاپە دووم، هەولێر-٢٠٠٨، ل١١٨-١١٩.
٣- غازى عادل گەردى: پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١، ل١٢٤.
٤- حاجى میرخان دۆلەمەرى: گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، کوردستان- ٢٠٢١، ل٢٧٧.
٥- مەسعود بارزانى: بارزانى و بزوتنەەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى چوارەم ١٩٧٥ – ١٩٩٠ شۆرشى گوڵان بەشى دووەم چاپى یەکەم، چاپخانەى ڕوکسانا. ل٥٤.
- حەسۆ ژاژوکی بۆ بەرەی شۆڕش ڕاسپێردرا.
- ڕێگای حاجی ئۆمەران بۆ تێپەڕبوونی هێزەکانی لقی دوو و ڕەسووڵ فەقی و عەبدڵڵا قادۆ و فیزۆ سەلیم خان و مەلا ڕەسووڵ دیاریکرا.
- حاجی بیرۆخی و ڕەشید ئیسومری لە قەمترە وەک هێزی یەدەگ مانەوە.
- د. ڕۆژ نوری شاوێس و سەرۆک عەبدوڵڵا و ئازاد بەرواری و فەتاح ئاغا بۆ سەرکردایەتی و چاودێریکردنی مەیدانی شەڕەکە ڕاسپێردران.
لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠، هەموو کاروباری پەیوەست بە هێرشەکە تەواو بوو و هەر هێزێک بەرەو شوێنی دیاریکراوی خۆی بەڕێکەوت. یارمەتییە ئێرانییەکان بۆ پشتیوانی شەڕەکە بریتی بوو لە تۆپبارانکردنی سەربازگەکانی سوپاى عێراق و پێشکەشکردنی یارمەتی لۆجستی و گواستنەوەی شەهید و برینداران بە سوودوەرگرتن لە بەکارهێنانی هەلیکۆپتەر بۆ ئەم مەبەستە.
هەروەها ئێران بەڵێنی دا لە ئەگەری گەیشتنی هەلیکۆپتەرەکانی سوپاى عێراق بە فڕۆکەی جەنگی پشتیوانی پێشمه‌رگه بکات، بەڵام ئەمەی نەکرد و بەڵێنەکانی نەبردە سەر و لە کاتی جێبەجێکردندا وەک پێویست نەبوو، هەرچەندە دۆخی هێزەکانی حکومەت لەوە بەهێزتر بوو کە پێشمه‌رگه بیری لێ دەکردەوە، بەڵام تاکە بەربەستی گەورە لە بەردەمیان، بەپێی ئەو زانیارییانەی پێیان گەیشتبوو، بەفر و سەرمایە.
هێرشەکە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠ دەستی پێکرد، لە سەرەتادا تۆپخانەکانی ئێران ئەو ناوچانەیان تۆپباران کرد کە چاودێری هێزی پێشمه‌رگه‌یان دەکرد، بەڵام ئەوە لە ئاستی چاوەڕوانییەکاندا نەبوو، جارێک ڕوویدا کە پێشمه‌رگه لە نزیک بوو بەو تۆپبارانە بریندار بێت، پێشمه‌رگه توانی کۆنتڕۆڵی سێ پێگەی گرنگ بکات لەگەڵ بەدیلگرتنی پێنج سەرباز، بەڵام بەهۆی بەفر و زریانەوە لە بەرزاییەکان تووشی دۆخێکی سەخت بوون، لە سەرەتادا هێرشەکە سەرکەوتوو بوو، پێشمه‌رگه توانی کۆنتڕۆڵی ناوچەیەکی نزیک مزگەوتی حاجی ئۆمەران بکات، سوپاى عێراق تەرمی سەربازە کوژراوەکانی لە مەیدانی شەڕەکە بەجێهێشت، بەڵام دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی شەهیدبوونی فەتاح ئاغا و ژمارەیەک لە هاوڕێ پێشمه‌رگه‌کانی لە هێزەکانی بیرۆخی، بەهۆی تۆپبارانەوە هەڵمەتەکە هێور بووەوە.
ئەم مەڵبەندە (٤٨) کاتژمێری خایاند و زۆر پێگە کەوتنە دەستی پێشمه‌رگه، بەڵام بڕیار درا بە کشانەوە بەهۆی مەترسی بەفر کە ڕێگاکە دابخات و مانەوە و خۆڕاگری پێشمه‌رگه لەو ناوچەیەدا سەخت بوو.
هەروەها هێزێکی دیکە کە لە دیانا بوو خۆی بۆ هێرشکردنە سەر پێشمه‌رگه ئامادە دەکرد، زیانەکانی سوپا لەم شەڕەدا کوژران و برینداربوونی زیاتر لە ٧٠ سەرباز بوو لەگەڵ پێنج دیل.
دوای ئەوەی بڕیاری ڕاگرتنی هێرشەکە دەرچوو، هێزی پێشمه‌رگه کشانەوە، و هێزەکانی کۆماندۆی سەر بە سوپاى عێراق گەڕانەوە بۆ پێگە کۆنەکانیان، هێزی پێشمه‌رگه بۆ ماوەی مانگێک لە گوندی تەمەرجیان لە ناو خاکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان مانەوە، بەڵام بە شێوەی خولی ڕوویان لە بەرزاییەکانی ناوچەکە دەکرد.
خەسارەتی هێزی پێشمه‌رگه له‌م شه‌ڕه‌دا (١٤) شەهید و (٢٦) بریندار بوو، که زۆربه‌یان به‌هۆی تۆپبارانی چڕی تۆپخانه‌کانی سوپاى عێراق بوون، شایانی باسه وه‌ک کتێبی (بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد) ئاماژه‌ی پێکردووه، بارودۆخی سەربازیی هێزه‌کانی عێراق به‌هێزتر بوو له‌وه‌ی که پێشمه‌رگه به‌پێی ئه‌و زانیارییانه‌ی پێیان گه‌یشتبوو ده‌یانزانی، ئه‌مه له لایه‌ک، هه‌روه‌ها ساردیی وه‌رزه‌که‌ش له لایه‌کی دیکه‌وه هۆکارێک بوو بۆ ئه‌وه‌ی پێشمه‌رگه نه‌توانێت کۆنتڕۆڵی ته‌واوی حاج ئۆمەران بکات و ئازادی بکات، به‌تایبه‌تی مانه‌وه‌ی به‌رده‌وام له به‌رزاییه‌کانی ناوچه‌که‌دا.
سەرچاوەکان:-
عومەر عوسمان: ژیانى کوردیک، بەرگى یەکەم و دووەم، چاپخانەى موکریان، چاپە دووم، هەولێر-٢٠٠٨.
-
مەسعود بارزانى: بارزانى و بزوتنەەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى چوارەم ١٩٧٥ – ١٩٩٠ شۆرشى گوڵان بەشى دووەم چاپى یەکەم، چاپخانەى ڕوکسانا، ٢٠٢١.
-
غازى عادل گەردى: پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.
-
حاجى میرخان دۆلەمەرى: گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، کوردستان- ٢٠٢١.