لە حوزەیرانی ١٩٦٣ حکوومەتی عێراق هەوڵەکانی بۆ کۆتاییهێنان بە شۆڕشی کورد چڕکردەوە بە دەستپێکردنەوەی هێرشەکانی بۆ سەر ناوچەکانی شۆڕش لە سەرانسەری کوردستان، دوای ئەوەی سوپاى عێراق و جاشەکان بەرەی ئاکرێ و چیای پیرسیان داگیرکرد. فەرماندەی هێزی پێشمه‌رگه (مەلا شینی) و پێنج لە پێشمه‌رگه شەهید بووە بەهۆی بۆردومانی چڕ و هێرشەکانەوە، کە ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر ورەی پێشمه‌رگه هەبوو. هێزی پێشمه‌رگه ئەو شوێنانەیان چۆڵکرد و بەرەو بێڵێ و ڕێزان کشانەوە بۆ دروستکردنی هێڵێکی بەرگری دیکە بۆ ڕێگریکردن لە سوپاى عێراق لە چوونە ناو بارزان، کە ئامانجەکەی گەیشتن و وێرانکردن بوو.
لە ٣١ی تەممووزی ١٩٦٣، فیرقەی یەکەمی سوپاى عێراق، کە لە لیوای یەکەم و چوارەم پێکهاتبوو، بە بەشداری ٧٠٠٠ جاش لە زێباری و سورچی و گۆران و هەرکی و شەرفانی و ئێزیدی و کۆچەر و بەرواری بەشدارییان کرد. لە دامێنی چیای پیرسەوە بەرەو بێڵێ ڕۆیشتن، زێی گەورەیان پەڕاندەوە، بێڵێ و دەوروبەرییان داگیرکرد و لە هەردوو لای ڕووبارەکە جێگیر بوون. لەو کاتەدا بارەگای بارزانی لە دۆڵی دالاش لە ڕۆژهەڵاتی گوندی سەفتا بوو، کە سوپاى عێراق بە چەند فڕۆکەیەکی جەنگی بارەگاکەی بۆردومان کرد بۆ گەمارۆدانی و دەستگیرکردنی سەرکردەی شۆڕش مستەفا بارزانی و مەسعود بارزانی کە لەگەڵیدا بوو. و ١٥ لە پاسەوانە پێشمه‌رگهکانی. بەڵام توانییان بەرگرییان لێ بکەن و بەرگری لە خۆیان بکەن و لە هێرشی سوپا و جاشەکان ڕزگاریان بێت.
لەو ساتەدا، نامەیەک لە سوپاى عێراقەوە گەیشتە سەرکردایەتی شۆڕش کە سوپاى عێراق بەنیازە لە ٤ی ئاب هێرش بکاتە سەر بارزان. بارزانی فەرمانی دا هێڵێکی بەرگری لە ملی سارێجی لە نێوان بێڵێ و بارزان دروست بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە سوپاى عێراق لە چوونە ناو بارزان و وێرانکردنی، و حکوومەت نەگاتە ئامانجەکانی. چونکە خودی بارزانی لەوێ بوو و ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی شەڕەکەی دەکرد. فەرماندەی پێشمه‌رگه حوسێن میرخۆری ڕاسپارد بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی هێڵی بەرگری بگرێتە ئەستۆ، بە مەرجێک پێگەکانیان لە ملی سارێجی جێگیر بکەن و ڕێگری لە پێشڕەویی سوپا و سوپا بکەن بۆ گەیشتن بە بارزان.
حوسێن میرخۆری گرووپەکانی پێشمه‌رگهی ئەرکدار کرد و دابەشی کردن بەسەر پێگەکاندا، چاوەڕێی کاتژمێری سفر بوون و پێش دەستپێکردنی هێرشەکە حکوومەت بە تۆپخانە و فڕۆکە بۆ ماوەی شەو و ڕۆژێک پێگەکانی پێشمه‌رگهی بۆردومان کرد، پاشان لە بەیانی ٤ی ئابی ١٩٦٣ بە هەموو جۆرە چەکێکی قورس و سووک هێرشی کردە سەر پێگەکانی پێشمه‌رگه. هێزی پێشمه‌رگه بەو چەکە سووکانەی لەبەردەستیان بوو ڕووبەڕوویان بوونەوە، لەوانە مەشینگان و ژمارەیەک برنۆی بەریتانی.
دوای ١٠ کاتژمێر لە شەڕ، هێزی پێشمه‌رگه توانییان سوپا و جاشەکان تێکبشکێنن و زیانی گەورەیان پێ بگەیەنن کە بە دەیان کوژراو و بریندار مەزەندە دەکرێت. تەرمی ٤٠ کوژراویان لە گۆڕەپانی شەڕەکەدا بەجێهێشت، بەڵام لە هێزی پێشمه‌رگه حوسێن میرخۆری فەرماندەی پێشمه‌رگه و سێ لە پێشمه‌رگه شەهید بوون و یەکێکی دیکەش بریندار بوو.
دوای دوو ڕۆژ لە ٦ی ئاب، هێزەکانی حکوومەت بەرەو ڕۆژهەڵات چوون بۆ داگیرکردنی ڕێزان، باڵێکی دیکەی هێڵی بەرگری بە فەرماندەیی عوزێر دۆڵەمەری، و عومەر ئاغا دۆڵەمەری و حالی دۆڵەمەری، کە لەگەڵ نزیکەی ٢٠٠ پێشمه‌رگه بوون. دوای بۆردومانێکی چڕ لە دەوروبەری پردی ڕێزان، سوپا و هێزەکانی سوپا دەستیان بە پێشڕەوی کرد بەرەو پردەکە. پێشمه‌رگه لە پێگەکانی خۆیان خۆیان حەشارد تا سەرباز و جاشەکان گەیشتنە پردەکە و هەندێکیان پەڕینەوە پاشان پێشمه‌رگه دەستیان بە هێرش کرد. سەرباز و جاشەکان شڵەژان و ڕیزەکانیان تێکچوو و هێرشەکەیان شکێنرا و هەڵاتن. ئەمجارە تەرمی ٣٦ کوژراویان لە گۆڕەپانی شەڕەکەدا بەجێهێشت، ١٤یان کەوتنە زێی گەورە و ئاوەکە بردیانی.
هێزی پێشمه‌رگه لەم بەرەی شەڕەدا یەک هاوەنی (٣) ئینجییان هەبوو و تەنها ١٢ گوللەیان لە دەستدا بوو کە ٦یان ئاراستەی دوژمن کرا و ٦ەکەی دیکە پارێزرا. بەڵام بەختەوەرانە بۆ پێشمه‌رگه، گوللەی یەکەم بەر گرووپێک لە جاشەکان کەوت و ژمارەیەکیانی کوشت، و دۆخێکی خراپی بۆ سوپا و جاشەکان دروست کرد.
دوای شکستی هێزەکانی حکوومەت لەم هێرشەدا، خۆیان بۆ هێرشێکی دیکە بۆ سەر گوندی هۆستان لە ڕۆژهەڵاتی بارزان ئامادە کرد. هێزی پێشمه‌رگه بە سەرکردایەتی ساکۆ کانیلانجی، کە جێگەی حوسێن میرخۆری گرتەوە، لەگەڵ بەرپرسانی دیکەی پێشمه‌رگه، هێڵێکی بەرگرییان دروست کرد. بەڵێنیان دا ڕێگری لە سوپای حکوومەت بکەن لە جێبەجێکردنی پلانەکانیان، و لە سەرەتادا سوپاى عێراق، وەک هەمیشە، بە بۆردومانێکی چڕ و هێرشی ئاسمانی دەستی پێکرد. پاشان لە بەیانی ٨ی ئابی ١٩٦٣، هێرشێکی بەرفراوانیان دەستپێکرد، بەڵام هێزی پێشمه‌رگه جارێکی دیکە بەرپەرچی هێرشی سوپاى عێراقیان دایەوە و بە خێرایی هێرشەکەیان تێکشکاند و خەونەکانیانیان لەبار برد تا لە گۆڕەپانی شەڕەکەدا لەگەڵ دەیان کوژراو و بریندار هەڵبێن. هێزی پێشمه‌رگه تەنها یەک شەهید و دوو برینداریان هەبوو.
دوای ئەم هێرشە لە ١٠ی ئاب و ڕۆژانی دواتر، سوپاى عێراق و جاشەکان دوو هێرشیان کردە سەر بەرزاییەکانی پشت گوندی ئاستە بۆ کۆنترۆڵکردنی گوندی ڕێزان. بەڵام لە هەردوو هێرشەکەدا شکستیان هێنا، و بە توندی تێکشکێنران و کوژران و بریندار بوون، جگە لە دیلکردنی ٤ سەرباز. شایەنی باسە بارزانی سەرکردەی شۆڕشی کوردستان هەمیشە لەم مەلحەمەیەدا سەرپەرشتی شەڕەکەی دەکرد. حکوومەتی عێراق بەردەوام بوو لە شەڕ و هێرشکردن وەک تۆڵەسەندنەوەیەک بۆ هەموو ئەو شکستە دواییانەی تووشی بوون. هیچ شتێکیان نەما جگە لە بۆردومانکردنی بەردەوامی بارزان و گوندەکانی دراوسێ تا وێرانکردنیان.
دوای شکست و زیانە گیانییە قورسەکانی هەردوو بەرەی شەڕی بارزان و شێروان کە تووشی سوپاى عێراق بوو، دۆخی سوپاى عێراق زۆر خراپ بوو، بۆیە موقەدەم ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری فەرماندەی فیرقەی دووەم لە سنووری جامێ و شێروان مەزن بە سەرۆک ئەرکان (تاهیر یەحیا)ی ڕاگەیاند و پێشنیاری چارەسەری ئاشتییانەی کرد. سەرۆک ئەرکان دژایەتی نەکرد و لە پەیوەندییەکەدا بە شێخ ئەحمەد بارزانی، شێخی بارزانی ڕاگەیاند. لە ٢٢ی ئەیلولی ١٩٦٣، ئەنساری نامەیەکی بۆ شێخ ئەحمەد نارد لە ڕێگەی سەعید ئەسەد شێتنییەوە، داوای لێکرد شاندێک بۆ لای ئەو و پارێزگاری هەولێر بنێرێت بۆ دانوستان و ڕێککەوتن. دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ سەرکردەی شۆڕش مستەفا بارزانی، شێخ ئەحمەد بڕیاری دا بە نامەیەک وەڵامی ئەنساری بداتەوە.
لە ئەنجامی ئەو دانوستانانەی لە نێوان شێخ ئەحمەد و حکوومەتی عێراقدا کرا، کە داوای چەکداماڵینی بارزانییەکانی دەکرد، شێخ ئەحمەد داوای لە حکوومەت کرد سوپا و جاشەکان بکشێنێتەوە. لە ئەنجامی ڕێککەوتنی نێوانیان، بارزانی لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ بە داوای شێخ ئەحمەد بارزانی بەجێهێشت و گەیشتە سۆران و باڵەکایەتی. هێرشی سەربازی حکوومەت بۆ سەر ناوچەی بارزان بەرزکردنەوە کرا و ئاشتی باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشا.
سەرچاوەکان:-
هۆژین مەسعود سەرنى: شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان ١٠٦١- ١٩٧٥، چاپى یەکەم، ٢٠١٨.
-
حاجى میرخان دۆڵەمەرى: گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى یەکەم، چاپى دووەم، چاپخانەى اسراء، تاران، ٢٠٢١.
-
مەسعود بارزانی: بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چ: یەکەم ٢٠٠٤.
-
وەلى زبێر هۆستان: چەند ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆرش و ڕاپەڕینەکانى بارزاندا، چ: یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، ٢٠١٧.
-
کاروان جوهر محمد: ئیدریس بارزانى ١٩٤٤- ١٩٨٧ ژیان و ڕۆلى سیاسیى و سەربازى لە بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى کورددا، چاپخانەى هێڤی، هەولێر، ٢٠١٩.
-
غازى عادل گەردى: پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى یەکەم چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.
-
هاشم شێڕوانى: دەڤەرا بارزان، جوگرافیا- دیرۆک-کەلتور، چاپى یەکەم چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشەنبیرى، هەولێر، ٢٠٠٨.