تنگه عمر آقا در شمال دشت دیانا و میان روستاهای بادلیان در جنوب و شیخان در شمال واقع شده است. جاده اصلی سوران-سیدکان از این تنگه عبور می‌کند. در ٦ آوریل ١٩٦٦، ارتش عراق حمله زمینی و هوایی را تحت عنوان (توکلت علی الله) به هندرین، زوزک و تنگه عمر آقا آغاز کرد. در ٣ سپتامبر ١٩٧٤، تیپ سوم ارتش عراق با پشتیبانی گردان تانک به این تنگه حمله کرد، اما ارتش عراق ٢٣٠ جسد از سربازان خود را همراه با شمار زیادی مجروح در میدان نبرد بر جای گذاشت.
تنگه عمر آقا در شمال دشت دیانا میان روستاهای بادلیان در جنوب و شیخان در شمال واقع شده است و جاده اصلی سوران-سیدکان از آن میگذرد. این تنگه در ارتفاع ١٢٠٠ متری از سطح دریا قرار دارد.
رژیم بعث در پی کودتای نظامی در ١٧- ٣٠ ژوئیه ١٩٦٨ قدرت را در عراق به دست گرفت، اما به سرعت دریافت که نمی‌تواند مانع از روند انقلاب ایلول شود و از نظر نظامی بر آن غلبه کند. از این رو، باب مذاکرات را با انقلاب گشود و توافق‌نامه ١١ مارس سال ١٩٧٠ را درباره حق خودگردانی جنوب کردستان امضا کرد. با این حال، در طول چهار سال آتش‌بس و مذاکره، به بازسازی و تسلیح ارتش و واحدهای نظامی خود پرداخت و با بهانه‌تراشی و خودداری از اجرای توافق‌نامه، در ١٦ مارس ١٩٧٤ حملات نظامی خود به کردستان را از سر گرفت.
اگرچه نبردهای تنگه عمر آقا و لشکرکشی برای تصرف این موقعیت استراتژیک پیشینه‌ای داشت که به ٦ آوریل ١٩٦٦ بازمی‌گشت — زمانی که ارتش عراق حمله زمینی و هوایی موسوم به (توکلت علی الله) را به کوه‌های هندرین، زوزک و تنگه عمر آقا آغاز کرد — در طول روزهایی که ارتش عراق به لشکرکشی اشغالگرانه خود ادامه می‌داد، نتوانست بر نیروهای پیشمرگه غلبه کند و تمام حملات آن‌ها توسط پیشمرگه‌ها و با پشتیبانی توپخانه انقلاب خنثی شد. در جریان حمله ارتش عراق به تنگه عمر آقا، پنج تن از پیشمرگه‌ها به شهادت رسیدند.
پس از ازسرگیری جنگ در سال ١٩٧٤، ارتش عراق در چندین منطقه پیشروی کرد و آن‌ها را به کنترل خود درآورد. نیروهای پیشمرگه از رواندوز، دامنه کورک، کوه گورز عقب‌نشینی کردند و یک خط دفاعی در بنکاول، کوه هندرین، کوه زوزک، سرتیز و تنگه عمر آقا ایجاد کردند تا از پیشروی ارتش عراق جلوگیری کرده و آن را متوقف سازند. اما ارتش عراق به منظور تصرف تمامی مواضع استراتژیک و تضعیف و پایان دادن به انقلاب در کوتاه‌مدت، به حملات خود به مواضع پیشمرگه ادامه داد.
این بار تصرف تنگه عمر آقا و شکستن خط دفاعی نیروهای پیشمرگه کردستان در برنامه حمله قرار گرفت. تیپ سوم به فرماندهی سرهنگ ستاد حامد الدلیمی با پشتیبانی یک گردان تانک در ٣ سپتامبر ١٩٧٤ به تنگه عمر آقا حمله کرد. در آغاز حمله، ارتش عراق تمام منطقه را زیر آتش توپخانه و حملات جنگنده‌های نیروی هوایی قرار داد، اما نیروهای پیشمرگه مواضع خود را با درختان به خوبی و با تکنیک‌های نظامی موفق استتار کرده بودند و در حین بمباران در آن‌ها پناه گرفتند، از این رو بمباران تأثیری بر نیروهای پیشمرگه نداشت.
می‌توان گفت هدف ارتش عراق از تصرف این تنگه، دستیابی به یک نقطه استراتژیک برای تقسیم نیروهای پیشمرگه در دیگر جبهه‌های نبرد در زوزک، سرتیز و سری بردی بود. پیشمرگه‌ها برای خنثی کردن نقشه‌های ارتش عراق، نیروهای بیشتری اعزام کرده و مواضع و خطوط دفاعی خود را تقویت کردند.
در آغاز حمله ارتش عراق، نیروهای پیشمرگه موفق شدند چهار تانک را با توپ‌های ضد تانک ١٠٦ میلی‌متری منهدم کنند، زیرا توپخانه انقلاب به فرماندهی حالی دولمری نقش بسیار مهمی در خنثی کردن این حمله ایفا کرد. فرماندهان توپخانه در میدان نبرد از طریق بی‌سیم برای گلوله‌باران ارتش عراق هدایت می‌شدند. هرچند فرمانده تیپ سوم ارتش عراق به حمله خود ادامه داد و بر تصرف تنگه عمر آقا پافشاری کرد و موفق شد تعدادی از مواضع را تصرف کند، اما آتش توپخانه انقلاب نقشی تعیین‌کننده در جلوگیری از پیشروی ارتش عراق داشت. نیروهای پیشمرگه دست به پاتک زدند و تن به تن با آنان جنگیدند تا توانستند کنترل تمام مواضع خود را بازپس گیرند.
ارتش عراق تمام تلاش خود را برای کنترل دره و نابودی مواضع و خط دفاعی پیشمرگه‌ها به کار بست. پس از هشت ساعت جنگ شدید، تیپ ارتش عراق به طور کامل متلاشی شد و آن‌ها اجساد ٢٣٠ سرباز را همراه با تعداد زیادی مجروح در میدان نبرد رها کردند و نه تنها موفقیتی به دست نیاوردند، بلکه متحمل شکست سنگینی شدند.
باقی‌مانده نیروهای آن‌ها مجبور به عقب‌نشینی به روستای بادلیان در جنوب تنگه عمر آقا شدند، اما تا زمان تصرف کوه سرتیز که مشرف بر این تنگه بود، دیگر نتوانستند به مواضع پیشمرگه حمله کنند. به دلیل اشراف دشمن بر این منطقه، ماندن پیشمرگه‌ها در آنجا دشوار شد، لذا فرماندهی انقلاب دستور عقب‌نشینی و تخلیه موضع را صادر کرد و تصمیم گرفت خط دفاعی دیگری در تنگه پیشه، کوه حسن بگ و سری بردی ایجاد کند تا مانع از پیشروی ارتش دشمن شود.
منابع:١- مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی دووه‌م، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر- ٢٠٠٤).
٢- ئیبراهیم جلال، باشووری كوردستان و شۆڕشی ئه‌یلوول، بنیاتنان و هه‌ڵته‌كاندن، ١٩٦١-١٩٧٥.چاپی چواره‌م، (٢٠٢١).
٣- غازی عادل گه‌ردی، پێشمه‌رگه‌یه‌ك له خزمه‌ت بارزانیدا ... حه‌جی بێڕۆخی، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، (٢٠٢٠).
٤- تاریخ العراق المعاصر، د. ابراهیم خلیل احمد و د. جعفر عباس حمدي، (الموصل- ١٩٨٩).
٥- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، ڕووداوه سه‌ربازيه‌كانى شۆڕشى ئه‌يلوول ١٩٧٠-١٩٧٥، چاپي يه‌كه‌م، (هه‌ولێر).
٦- آرشیو نهاد دایرةالمعارف حزب دموکرات کردستان.