گذرگاه عمرآغا در شمال دشت دیانا میان روستاهای بادلیان در جنوب و شیخان در شمال واقع شده است، جاده اصلی سوران - سیدکان از این گذرگاه میگذرد، در ٦ آوریل ١٩٦٦، ارتش عراق از زمین و آسمان حمله (توکل علی الله) را به هندرین و زوزک و گذرگاه عمرآغا آغاز کرد، در ٣ سپتامبر ١٩٧٤ تیپ سوم با پشتیبانی گردان تانک به این گذرگاه حمله کرد، اما اجساد ٢٣٠ سربازشان به همراه تعداد زیادی مجروح در میدان نبرد باقی ماند.
گذرگاه عمرآغا در شمال دشت دیانا میان روستاهای بادلیان در جنوب و شیخان در شمال واقع شده است، جاده اصلی سوران - سیدکان از این گذرگاه میگذرد، حدود ١٢٠٠ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
رژیم بعث که در ٣٠ ژوئیه ١٩٦٨ از طریق یک کودتای نظامی قدرت را در عراق به دست گرفت، دیری نپایید که دریافت توانایی آن را ندارد که انقلاب سپتامبر (ایلول) را متوقف کند و با روش نظامی بر آن مسلط شود و آن را در هم بشکند، لذا درهای گفتگو را به روی انقلاب گشود و توافق ١١ مارس سال ١٩٧٠ را در خصوص حق خودمختاری برای کردستان عراق امضا کرد، اما در طول چهار سال آتش‌بس و مذاکرات، رده‌های ارتش و واحدهای نظامی خود را بازسازی و مسلح کرد و شروع به بهانه‌تراشی و عقب‌نشینی از اجرای توافق نمود، در ١٦ مارس ١٩٧٤ بار دیگر حمله نظامی به کردستان را از سر گرفت.
هرچند نبردهای گذرگاه عمرآغا و عملیات نظامی برای تصرف این مکان استراتژیک پیشینه‌ای زودتر دارد که به ٦ آوریل ١٩٦٦ بازمی‌گردد، ارتش عراق از زمین و آسمان حمله (توکل علی الله) را به هندرین و زوزک و گذرگاه عمرآغا آغاز کرد، در طول آن روزهایی که یورش اشغالگرانه ارتش عراق ادامه داشت، نتوانستند بر نیروی پیشمرگه چیره شوند، بلکه تمام یورش‌هایشان توسط نیروی پیشمرگه با پشتیبانی توپخانه انقلاب در هم شکسته شد، در این حمله ارتش عراق به گذرگاه، پنج پیشمرگه شهید شدند.
پس از شروع مجدد جنگ در سال ١٩٧٤، ارتش عراق از چندین منطقه پیشروی کرد و آنها را تصرف نمود، پیشمرگه‌ها نیز از رواندز و دامنه کورک و کوه گوره ز عقب‌نشینی کرده و یک خط دفاعی در بنه‌کاول و کوه هندرین و کوه زوزک و سرتیز و گذرگاه عمرآغا ایجاد کردند تا مانع پیشروی بیشتر ارتش عراق شوند و پیشروی‌هایش را متوقف کنند، اما ارتش عراق با قصد اشغال تمام مکان‌های استراتژیک و تضعیف و نابودی انقلاب در مدتی کوتاه، به حمله به سنگرهای پیشمرگه ادامه داد.
برای این بار، اشغال گذرگاه عمرآغا و در هم شکستن آن خط دفاعی نیروی پیشمرگه کردستان را در معرض طرح و حمله قرار داد، که در ٣ سپتامبر ١٩٧٤ تیپ ٣ به فرماندهی سرهنگ ستاد حامد دلیمی با پشتیبانی گردان تانک به این گذرگاه حمله کرد، آغاز حمله، ارتش عراق با توپخانه و هواپیماهای نیروی هوایی تمام منطقه را بمباران کرد، اما نیروی پیشمرگه سنگرهای خود را با چوب سپیدار به شکلی بسیار خوب و با تکنیک نظامی موفقی بنا کرده بودند، در زمان بمباران خود را در پناهگاه‌ها پنهان می‌کردند لذا بمباران تأثیر چندانی نداشت.
می‌توان گفت هدف ارتش عراق از اشغال این گذرگاه به این دلیل بود که یک نقطه استراتژیک و سه راهی تقسیم نیروی پیشمرگه بر سایر محورهای جنگ در زوزک و سرتیز و سری‌بردی بود، پیشمرگه نیز برای اینکه طرح ارتش عراق را خنثی کند، نیروی بیشتری به آنجا می‌فرستاد و سنگرهایش را محکم‌تر می‌کرد و دفاع را قوی‌تر می‌ساخت.
در همان آغاز حمله ارتش عراق، نیروی پیشمرگه توانست با توپ ضد تانک ١٠٦ میلی‌متری چهار تانک را منهدم کند، زیرا توپخانه انقلاب به فرماندهی حالی دوله‌مری نقش بسیار مهم و تأثیرگذاری در شکست این حمله داشت که با دستگاه بی‌سیم در جبهه جنگ با فرماندهان توپخانه برای بمباران ارتش عراق ارتباط برقرار می‌شد، اگرچه فرمانده تیپ ٣ ارتش عراق به حمله ادامه داد و در اشغال گذرگاه عمرآغا مصمم بود، توانست تعدادی از سنگرها را تصرف کند اما بمباران‌های توپخانه انقلاب نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد که اجازه نداد ارتش عراق بیشتر پیشروی کند، پیشمرگه نیز حمله متقابل انجام داد و به جنگ تن‌به‌تن با آنها پرداخت تا اینکه توانستند تمام سنگرهایشان را بازپس بگیرند.
پیداست ارتش عراق آنچه در توان داشت انجام داد و گام‌هایی برای تصرف گذرگاه و تسلط بر آن سنگرهای نیروی پیشمرگه و شکستن خط دفاعی انقلاب برداشت، پس از یک نبرد شدید هشت ساعته، تیپ ارتش عراق همگی نابود شدند که اجساد ٢٣٠ سربازشان در میدان نبرد باقی ماند به همراه تعداد زیادی مجروح، نتوانستند پیروز شوند بلکه دچار شکستی بزرگ شدند.
باقی‌ماندگانشان ناچار به عقب‌نشینی به روستای بادلیان در پایین گذرگاه عمرآغا شدند، و نتوانستند دیگر بار به آن سنگرهای پیشمرگه حمله کنند تا زمان تصرف کوه سرتیز که در بالای این گذرگاه واقع شده و بر آن مسلط است، لذا ماندن پیشمرگه در آنجا دشوار بود. برای همین فرماندهی انقلاب دستور عقب‌نشینی و تخلیه آن مکان را صادر کرد، و تصمیم گرفت خط دفاعی دیگری در گذرگاه بیشه و کوه حسن‌بگ و سری بردی ایجاد کنند تا اجازه ندهند دشمن بیش از این پیش بیاید و دیگر پیشروی کند.
منابع:١- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌خواهی کرد، جلد سوم، بخش دوم، چاپ اول، اربیل ٢٠٠٤.
٢- ابراهیم جلال، کردستان عراق و انقلاب سپتامبر، بنیان‌گذاری و فروپاشی، ١٩٦١-١٩٧٥. چاپ چهارم، ٢٠٢١.
٣- غازی عادل گردی، پیشمرگه‌ای در خدمت بارزانی ... حجی بیروخی، جلد اول، چاپ دوم، ٢٠٢٠.
٤- تاریخ العراق المعاصر، دکتر ابراهیم خلیل احمد و دکتر جعفر عباس حمدی، موصل، ١٩٨٩.
٥- سنگر ابراهیم خوشناو، رویدادهای نظامی انقلاب ایلول ١٩٧٠-١٩٧٥، چاپ اول، اربیل.
٦- آرشیو هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان.