Şerê Çiyayê Metîna di nava rêzeşerên Şoreşa Eylûlê  li Çiyayê Metîna ku dikeve nêzîkî qezaya Amêdiyê di sala 1963an de di navbera Hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê û hikûmeta Îraqê de qewimî.

Rewşa berî şer

Piştî derbeya Beasiyan di 8ê sibata 1963an de, ji bo demekê şoreşa Kurd bi rêberiya Mela Mistefa Barzanî agirbest ragihand, lê gava desthilata wan çespî û pêgeha wan bi hêz bû, bi agir û hesin ketin ser Kurd û şoreşa wan. Di 10ê hezîrana 1963an de hikûmeta Îraqê şerê li dijî gelê Kurd ragihand û serokkomar Ebdulselam Arif li ser wê yekê israr kir ku hemû şiyanên aborî yên welat bixe bin fermana artêşê, bi mebesta jinavbirina şoreşa Kurd. Di rêzehêriş û êrîşên xwe yên bi şiyanên mezin ên lojîstîkî yên leşkerî û bi çavdêrî û hevkariya cihan, herwiha bi piştgiriya derveyî û herêmî, bi taybetî piştî rêkeftina sêqolî ya di navbera (Îraq, Sûriye û Misir) de ku di 17ê nîsana 1963an de hatibû encamdan, ji bo yekgirtina siyasî di navbera her sê welatan de, yekîtiya leşkerî di navbera Sûriye û Îraqê de hat holê. Di 8ê îlona 1963an de artêşa Sûriyeyê cara yekem mil bi milê artêşa Îraqê beşdarî şerê li dijî Kurdistanê bû. Hêza Yermûk a Sûrî bi serkirdetiya serheng Fehed Şaîr hat nav axa Îraqê, ev hêz ji lîwayekê pêk dihat û nêzîkî 4000 serbaz bû. Ji bilî vê artêşê, pisporên şerê partîzanî yên Cezayîrî û firokevanên Yemenî yên jorîn beşdarî şer bûn. Herwiha pisporên hêza asmanî ya ser bi Hindistan û Pakistanê ve ji bo mebesta zemînpeyvaniyê ji asman ve rabûn ser çêkirina nexşeya (kantorî) ya nû û destnîşankirina şîv, dol, lûtkeyên çiyayan û cihê gundan. Herwiha welatên rojava wek Brîtanya, Îspanya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Almanya, welatên erebî wek Misir û welatên îslamî wek Pakistan û yên din, mil bi milê hikûmeta Îraqê hevkariyê dikirin û çek pêşkêşî Îraqê dikirin.

       

 Amadekariyên Pêşmerge

Serkirdetiya şoreşa Kurd li hemû Kurdistanê ji bo rûbirûbûna êrîşkarî û pêşhatên nû yên hikûmetê, ket amadekariyê û bereyên şer li ser 11 navçeyan dabeş kiribûn. Ji bo her navçeyekê serkirdetiya wê hat diyarkirin. Ji bo tevahiya devera Badînanê Esed Xoşewî wek serleşker hat diyarkirin, Îsa Siwar wek fermandeyê devera Zaxo, ji bo her yek ji navçeyên Akrê û Şêxanê Heso Mîrxan Dolemerî, devera Dihokê jî bi Elî Xelîl hat spartin.

 Ev êrîşa li ser Çiyayê Metîna piştî wê hat ku artêş û hêzên hikûmetê ji bo demekê rûbirûyê bergiriyeke dijwar a şoreşgeran li Çiyayê Pîrs û devera Barzan bûn, karîn bi ser bikevin û dest bi ser navçeyê de bigirin. Bi vî awayî hikûmetê planên xwe bi dawî nekir û hêzên xwe yên ji artêş û kirêgirtiyan ber bi navçeya Amêdiyê ve şandin.

 Plan û armanca artêşa dijmin

Hikûmetê di wê êrîşa dijwar de du armancên wê hebûn: Ya yekem, dest bi ser de girtin û jinavbirina binke û baregeha leşkerî ya yekê ku bi fermandariya Esed Xoşewî bû û baregeha wê li gundê Edenê ya navçeya Berwariya Jorî bû. Ya duyem, dorpêçkirina hêzên Pêşmerge li Zaxo û Dihokê bû. Ji bo vê mebestê hikûmeta Îraqê ji çar bereyan ve amadekarî ji bo êrîşê kir. Bereya yekem ji (firokexaneya Bamernê – Çiyayê Metîna – rojavayê navçeya Berwariya Jorî). Bereya duyem ji (firokexaneya Serê Bamernê) ku ev bere wek bereya herî bihêz dihat dîtin, bi mebesta gihîştina gundê Dergelê û Eredna bû, ku nêzîkترین rê bû heta xwe bigihînin gundê Edenê. Bereya sêyem ji (Sersing – Eredna – gundê Navêla – Çiyayê Metîna – gundê Şêlaza) bû. Bereya dawî ku bereya çarem bû ji (Amêdî – Serê Amêdiyê û Çarçelê – nahiyeya Kanî Masî) bû. Tevî wê artêşa zêde ya hikûmetê, bi piştgiriya hejmareke mezin a cihan ên Doskî, Zêbarî, Şerefanî, Rêkanî, Bamernî, Êzidî û Aşûriyan li ser her sê bereyan dabeş bûbûn ku zêdetir ji bo ser nahiyeya Bamernê bû, di heman demê de cihan ên Brîfkanî, Surchî, Herkî û Goran ji bo ser Amêdiyê hatibûn birin.

Hêzên hikûmeta Îraqê bi hevkariya beşek ji wê artêşa Sûrî ya ku berê me behs kir, di 20ê tebaxa 1963an de ber bi Çiyayê Metîna ve pêşve çûn, ku Metîna kilîla devera Badînan a Kurdistanê ye.

 Li bereya yekem hêzên hikûmetê gihîştin gundên Dehê, Banka û Erzê, lê nekarîn bigihîjin Çiyayê Metîna ji ber bergiriya Pêşmergeyan. Li bereya duyem piştî du hefteyan ji kuştarê karîn bigihîjin gundê Dergelê, piştî ku ziyaneke mezin a canî dîtin. Li bereya sêyem gihîştin gundê Şêlaza, li bereya çarem gihîştin Serê Amêdiyê. Li bereya yekem û çarem hêzên êrîşkar nekarîn ji navçeya Berwariya Bala zêdetir biçin, lê bereya duyem û sêyem gihîştin bilindahiyên Gabnêrkê ku dikeve navenda navçeya Berwariya Bala di navbera her du gundên Ravîna û Asihê de.

Di wê hemleya mezin de, di destpêkê de artêşa Îraqê hizra rûbirûbûna dijwar a şoreşgeran nedikir, lewma di hemleya yekem de bêyî sûdwergirtina ji firoke û topxaneyan êrîş dest pê kirin, lê hêzên Pêşmerge ji berbangê heta nîvro şerekî germ û bergiriyeke dijwar kirin, hejmareke mezin a serbaz û cihan hatin kuştin. Piştî wê şikestina neçaverêkirî, hemleya duyem bi bordûmaneke çir dest pê kir û tevahiya sengerên Pêşmerge ketin ber bordûmanê. Li gel topbaranê, êvara heman rojê bi rêya firokeyan bombeyên qedexekirî (napalmê tîzab) bikar anîn, di encamê de Pêşmergeyek bi navê Yûsif Mehmûd Pêndroyî beşek ji laşê wî şewitî. Piştî wê bordûmana çir, artêş û cihan bi şiyanên xwe yên leşkerî yên mezin êrîş dest pê kirin, di heman demê de ji bilî hêza neyeksan a her du aliyan, bi neçarî hêzên Pêşmerge li gundê Bamernê paşekşe kirin, roja din gund hat şewitandin.

 Şer li wê navçeyê 45 rojan dirêj kir, Pêşmerge daxwaziyeke qehremanane ya bêwestan kir, di dawiyê de hêzên hikûmetê karîn Çiyayê Metîna dagir bikin, ew yek bû sedema aloziyê li navçeyê û xelkê tirs û xofeke mezin girt. Hikûmeta Tirkiyeyê bi mebesta çavdêriya sînorê xwe ket amadebaşiyê, ne ku malbatên Kurd ji tirsa artêşa Îraqê ber bi wî aliyê sînor ve birevin. Şayê behsê ye ku berê hemahengî di navbera Îraq û Tirkiyeyê de hebû bi mebesta lêdana şoreşgerên Kurd.

Cihê amajeyê ye her du artêşa Îraqê û Sûriyê di şer de muameleyeke xerab ligel xelkê navçeyê dikirin û bi her gundekî re derbas bibûna dişewitandin û talan dikirin, bi taybetî hêza Sûriyê niştecihên gundan neçar dikirin bi xwe gundên xwe bişewitînin, ev jî karvedan li cem xelkê piraniya gundan çêkiribû, ku neçar bin gundên xwe bihêlin û berê xwe bidin navçeyên azadkirî yên di bin desthilata şoreşê de.

Piştî ku çiyayê Metîn hat dagirkirin, civînek di navbera serkirdeyên hêzên Pêşmerge de hat encamdan û di civînê de biryar hat dayîn, bi xwe rêkxistin û komkirina hêzên xwe êrîşeke giştî bikin, ji bo rizgarikirina çiyayê Metîn, pêwîstî bi her çend qurbaniyên giyanî be, ew bû 400 Pêşmergeyên canbexş sond xwarin, eger bi mirina xwe jî be divê Metîn ji dijmin paqij bikin. Di şeva 4 li ser 5ê Çiriya Pêşîn a 1963an, fermandeyê Îsa Siwar û alîkarê wî Elî Halo fermana destpêkirina hemleyê dan, êdî şerekî dijwar û zehmet rû da di navbera her du aliyan de, ew şer heta roj bû dirêjahiya xwe kişand û encama wê têkşikandina temamiya hêzên Îraqê û rizgarikirina çiyayê Metîn bû. Cihê amajeyê ye berî destpêkirina êrîşê, ji aliyê fermandeyê meydanî yê şer Îsa Siwar ve bi rêya şandina broskeyekê ku ketibû destê artêşa Îraqê, di broskeyê de hatibû: "Ev şev 1000 çekdar ji hoza Qişûrî ya Bakurê Kurdistanê êrîşê dest pê dikin, me ji wan re ragihandiye ser ji bo me û mal jî ji bo wan, em jî 1000 Pêşmerge ne, dibin 2000 Pêşmerge", bi vê yekê artêş û caş tûşî ruhê rûxandin û serlêşêwawiyê hatibûn. Diyar e ev broske taktîka şer bûye ji aliyê fermandeyê navbirî ve hatiye bikaranîn, bûye palpiştek ji bo serkeftin û rûxandina dijmin.

Tomarkirina wê dastana mezin bi fermandariya û serperiştiya Es'ed Xoşewî û Îsa Siwar û Elî Xelîl Sîlkî bû, herwiha bi beşdariya çendîn serdest û Pêşmergeyên diyar, ji wan Hacî Heyder Ergoşî, Silêman Hacî Bedriya, Se'îd Xelîl Sîlkî, Teymez Sîlkî, Haşim Mêrozî, Mîkaîl Selam Ergoşî, Seyîd Salih, Erîf Derwêş, Hemîd Ergoşî, Nizmî Şukrî, Elî Salih Mawatî, Selîm Mela Yehya û Xalid Dêzoyî, Cemîle Sor, Haşim Tahir Ergoşî, Teha Şahîn Mawatî û çendînên din bû, herwiha divê amaje bi wê bê kirin ziyanên giyanî yên hêzên Pêşmerge bi şehîdbûna 37 Pêşmergeyan û birîndarbûna 80 Pêşmergeyan hat tomarkirin, ji wan Cemîl Tofîq Bamerinî nasraw bi Cemîle Sor, Mela Enwer Maî, Muhemmed Reşîd Sindî, Muhemmed Îsa Siwar Sîlkî, Îsmaîl Nêrweyî, Cewher Sîlkî, Mistefa Sîlkî, Baqî Ehmed Silêman Mêrozî, Hacî Îsa Mêrozî, Husên Kêsteyî û çendînên din.

Ziyanên giyanî yên dijmin bi cihhêştina laşê 113 kuştiyan ku di nav wan de serbazên Sûriyê jî hebûn, derbarê destkeftiyên şoreşa Kurd, du topên çiyayî yên endaze 75 mm, ligel 400 tiving û 15 şestîr, ligel fîşek û kelûpelên serbazî yên zêde.

Encama serkeftina vê dastanê bû sedema bilindbûna ruhê Pêşmerge li hemû bereyên şer, êdî ew çiya di destê Pêşmerge de heta Sala 1974an bi destê Pêşmerge ma.

Çavkanî:

1- Şêrzad Zekeriya Muhemmed, El-Hereket El-Qewmiye El-Kurdîye fî Kurdistan El-Îraq 8 Sibat 1963 – 17 Tîrmeh 1968, Dar Spîrîz lil-Tibae wel-Neşr, Duhok, 2006, r. 147.

2- Rojîn Çelebî Munîr, Zaxo 14ê Tîrmeha 1958 – 6ê Adara 1975, Sentera Zaxo bo Vekolînên Kurdî, Zaxo, 2018, r. 212 – 213.

3- Şewket Mela Îsmaîl Hesen, Rojane li Dîroka Şoreşa Eylûlê, Çapa duyem, Nûsîngeha Tefsîr, Hewlêr, 2006, r. 168.

4- Mes'ûd Barzanî, Barzanî û Bizûtneweya Rizgarixwazî Kurd, Berga sêyem, Beşa yekem, Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê, 2004, r. 116.

5- Hojîn Mes'ûd Serneyî, Şoreşa Eylûlê li Devera Behdînan 1961 – 1975, Sentera Zaxo bo Vekolînên Kurdî, 2018, r. 118.

6- Receb Cemîl Hebîb, Amêdî (El-Emadîye) 1921 – 1975, Metbe'e Hewar, Duhok, 2012, r. 260.

7- Arşîva Desteya Ensîklopediya Partiya Dêmokrata Kurdistanê.

8- D. Ebdulfetah Elî El-Bûtanî, Mentiqet Badînan 1925 – 1970 Dirase fî El-Weqaî' wel-Tewewurat El-Siyasîye, El-Cuz' 2, Metbe'e Came'et Selahedîn, Erbîl, r. 223.