Jînenîgarî

Mihemed Ziyad Heme Mehmûd, ku bi Kake Ziyadê Koyê tê naskirin, ji malbata Xefûrî, di sala 1914an de li bajarê Koyê yê parêzgeha Hewlêrê ji dayik bûye, zimanên kurdî, erebî û îngilîzî li cem mamoste Zekî Ehmed Henareyî xwendiye, keçên xwe şandine dibistanê ku di wê demê de tiştekî neasayî bû, di sala 1976an de piştî şikestina Şoreşa Eylûlê penaberî Îranê bû, di sala 1976an de vegeriya Başûrê Kurdistanê û ji aliyê desthilatên Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst ve bo bajarê Bexda hate dûrxistin, di sala 1983an de bi malbatên Barzaniyan re hevkariyê kir dema ku mêrên wan li bajarê Bexda hatibûn windakirin, di sala 1990î de vegeriya qezaya Koyê, di sala 1991ê de di dema koçberiya komî ya Kurdan de berê xwe da Komara Îslamiya Îranê, di 12ê nîsana 1991ê de li qezaya Neqede (Rojhilatê Kurdistanê) koça dawî kir, û di 25ê tebaxa 1991ê de termê wî li goristana Kakon a li qezaya Koyê hate veşartin, ew bi zimanên kurdî, erebî, farisî û îngilîzî dizanibû. 

Rûpelên têkoşînê

Di sala 1931ê de piştgirî da Şoreşa duyema Barzan, derçûyê pola pêncem a seretayî bû, û yek ji damezrînerên Komeleya Ciwanan li Koyê bû ku bi navê Komeleya Ronakbîran dihat naskirin. Di sala 1939an de tevlî Partiya Hîwa ya Kurdî bû, di nîveka meha nîsana 1941ê de endamê şandeya kurdî ya bajarê Hewlêr û Kerkûkê bû dema ku serokwezîrê Îraqê Reşîd Elî Geylanî dijberiya desthilatên Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyayê dikir û li Bexdayê serdana Reşîd Elî Geylanî kir û bi zimanê kurdî axaftinek kir, di sala 1943an de ji aliyê dengdêrên qezaya Koyê ve wek endamê Parlêmana Îraqê hate hilbijartin, di salên (1943-1945) de piştgirî da Şoreşa duyema Barzan.

 Endam û piştgirê Komeleya Jiyandina Kurdistanê bû, di sala 1943an de alîkariya madî da Klûba Nesra Kurdî li bajarê Bexdayê, di sala 1945an de tevlî Partiya Rizgarî bû, di sala 1945an de alîkariya darayî pêşkêşî Partiya Komunîst a li Kurdistanê (Partiya Şoreşê) kir ji bo weşandina belavokên xwe, di 16ê kanûna duyem a 1945an de bi tohmeta piştgiriya Şoreşa duyema Barzan bo qezaya Şeqlawe ya parêzgeha Hewlêrê hate dûrxistin û ji aliyê polîsan ve salekê di bin akincîbûna neçarî de hate hiştin. Di sala 1945an de ji bo piştgiriya Komeleya Jiyandina Kurd (J.K) li qezaya Koyê alîkarî kom kir û bi awayekî kesane jî alîkariya wê kir, di sala 1945an de alîkariya darayî pêşkêşî Komara Kurdistan a Dêmokrat kir, di sala 1946an de li bajarê Bexdayê xaniyek kirî û wek beşa navxweyî veqetand ku xwendekarên kurd bi belaş jê sûd werdigirtin, di sala 1946an de di Kongreya Yekem de bû cîgirê duyem ê serokê Partiya Dêmokrat a Kurd, di sala 1946an de kesên ku di Komara Kurdistan a Dêmokrat de xizmet kiribûn û vegeriyabûn malên xwe, hewand û şand cihên wan. Di sala 1947an de gelek kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê ku ji zilm û zordariya desthilatên Keyaniya Îranê reviyabûn, hewand, wek mînak Sedîq Heyderî, di sala 1947an de wek cîgirê Parlêmana Îraqê hate hilbijartin û di eniya opozîsyonê de çalakî pêk anîn û dema di parlêmanê de bû, piştgirî û alîkariya girtî û sirgûnkiriyên Barzaniyan dikir, di sala 1948an de bi dirûşma azadiya girtiyên Barzanî beşdarî xwepêşandanên Bexdayê yên li dijî îmzekirina Peymana Portsmouth a di navbera Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyayê û Keyaniya Îraqê de bû, di sala 1950î de çavdêriya Konferansa Koyê kir û serkirdayetiya nû ji bo birêvebirina Partiya Dêmokrat a Kurd hilbijart û bi vî awayî erkên xwe yên partîtiyê û karûbarên pileya ku ji bo Kongreya Yekem a Partiya Dêmokrat a Kurd hatibû dayîn, bi cih anî. Heta sala 1951ê bi piştgirî û alîkariya cihûyên li Koyê dihat naskirin heta ku ji aliyê hikûmeta Îraqê ve bi zorê bo Îsraîlê hatin şandin.

Endamê Tevgera Aştiyê ya Îraqê bû, di sala 1953an de ji aliyê desthilatên Keyaniya Îraqê ve ji bo demek kurt hate girtin, di sala 1955an de alîkariya darayî pêşkêşî Partiya Komunîst a Îraqê kir ji bo şandina nûnerê kurd bo Kongreya Cîhanî ya Xwendekar û Ciwanan li Warşoyê, di destpêka sala 1959an de endamê Komîsyona Eniya Niştimanî ya li qezaya Koyê (Hewlêr) bû ji bo çareserkirina nakokiyên di navbera Partî û Komunîstên Îraqî yên li Koyê, di sala 1957an de mesrefên rêwîtiya Celal Husameddîn Nûreddîn (- 2017) ku bi Celal Talebanî tê naskirin, girt ser xwe ku berê xwe da paytexta Rûsyayê ji bo hevdîtina bi rêber Mistefa Barzanî(1903-1979), di 26ê tîrmeha 1958an de li qezaya Koyê bi hejmarek kesayetiyan re serokatiya civînekê kir ji bo çûna Bexdayê û amadekirina daxwazên gelê kurd, di 27ê tîrmeha 1958an de bi şandeyek kurdî re serdana Wezareta Berevaniyê ya Îraqê kir û bi boneya hilweşandina sîstema keyanî pîrozbahî li Ebdulkerîm Qasim (1914-1963) kir. Di sala 1959an de Kongreya Çarê ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê- Îraq li mala wî ya li bajarê Bexdayê hate lidarxistin, di 2ê hezîrana 1959an de bi îmzeya serokê Desteya Bilind a Çaksaziya Çandinî Lîwa Rûkn Ebdulkerîm Qasim dest danîn ser piraniya erd û milkên wî, di 22ê kanûna pêşîn a 1960î de wek endamê encumena rêveberiya tûtinê hate tayînkirin, di sala 1960î de nûnerê Kongreya Pêncemîn a Partiya Dêmokrat a Kurdistanê bû, di 16ê îlona 1961ê de hate girtin û di girtîgehên Hewlêr, Bexda û Kûtê de hate hiştin û mala wî hate wêrankirin, di sala 1963an de piştî hilweşandina sîstema Ebdulkerîm Qasim hate berdan, û di 9ê hezîrana 1963an de tevlî refên Hêzên Pêşmerge bû, di sala 1963an de nûnerê Kongreya Yekem a Gel (Kongreya Koyê) bû, di sala 1963an de pêşwaziya rêber Mistefa Barzanî li mala xwe kir di dema Kongreya Yekem a Gel (Kongreya Koyê), di nîveka sala 1963an de mala wî ji aliyê hêzên Parastina Neteweyî ya ser bi Partiya Beis a Erebî ve hate şewitandin, di sala 1964an de hewl da ku di navbera baskê Rêber û Ofîsa Siyasî de aştiyê çêbike, di sala 1964an de beşdarî Kongreya duyem a Gel (Kongreya Qeladizê) bû, di sala 1964an de bû endamê encumena serkirdayetiya şoreşê li Kurdistanê Îraqê, di sala 1965an de ji bo ku koçberên Hemedanê yên ser bi baskê Ofîsa Siyasî ve ji efûya Rêber Mistefa Barzanî sûd werbigirin, rolek berbiçav lîst, di sala 1966an de nûnerê Kongreya Heftem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê li nahiyeya Gelale ya parêzgeha Hewlêrê bû, di sala 1980î de nûnerê Kongreya Heştem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê li gundê Nawperdan a parêzgeha Hewlêrê bû.    

Çavkanî:

  1. Mehmûd Şêx Sên Heso Rêkanî, Şingal di serdema keyanî de 1921 - 1958, (Hewlêr - Akademiya Kurdî - Çapxaneya Hacî Haşim - 2012z), r. 117.

  2. Ehmed Bawer, Komeleyanî Serkewtin, (Kurdistan - Şaredariya Kalar - Çapxaneya Ofsetî Tîşk - 2004z), l 133.

  3. Amadekirin: Sedîq Salih, Ebdullay Sofî Kerîmî Seracî, Serbazêkî Win le Take Komarekey Kurdistan da, (Silêmanî - Çapxaneya Bedirxan - 2003z), l l 140 - 141.

  4. Hoşyar Nûrî Lek, Nawdaranî Kurd le Dêrêkda, (Hewlêr - Çapxaneya Çwarçira - 2010z), l 13.

  5. Ismaîl Şukr Resûl, Kerkûk lêkolîneweyekî mêjûyîye le rûy ramiyarî û bîrî 1939 - 1945, (Hewlêr - 2007z), l 73.

  6. Fazil Resûl, Kurdistan û Siyaseta Sovyetê li Rojhilata Navîn, wergera Xesan Numan, (Silêmanî - Ofîsa Fikr û Hişmendiyê li Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê - Çapxaneya Mîkî Hemdî bo Çap û Weşanê - 2008z), r. 241.

  7. Amadekirin: Pêşrew Ehmed, di bîranîna Kakeziyadê Koyeyî de, rojnameya Kurdistanî Nû, organa Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan, hejmar 2425, sala dehem, Silêmanî, pêncşem, 12 nîsana 2001z, l 10.

  8. Deqê gotara Mam Celal di merasîma bîranîna 10 saliya şehîd serkirde Umer Debabede, rojnameya Kurdistanî Nû, organa Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan, hejmar 2671, sala yazdehem, Silêmanî, çarşem, 30 kanûna duyem a 2002z, l 3.

  9. Rêbwarê rêya tebayiya gel rêzên gel, rojnameya Kurdistanî Nû, organa Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan, hejmar 2670, sala yazdehem, Silêmanî, sêşem, 21 kanûna duyem a 2002z, l 6.

  10. Dîmane: Razaw Rezber, dûre perêziya doktor Pîroz, kovara Şawûşka, senterê Şawûşka bo çalakiyên rewşenbîrî, hejmar 11, Hewlêr, payiza 2004z, l 19.

  11. Ehmed Banîxêlanî, Bîranînên min, (Stokholm - 1997z), l l 178, 217, 399.

  12. Krîs Koçra, Cumbişê Millî Kurd, wergera Îbrahîm Yûnisî, çapa duyem, (Tehran - Mîkî Entîşaratî Nîgah - 1377 h.ş), s 238.

  13. Mehdî Mihemed Qadir, Pêşhatên siyasî yên Kurdistanî Îraq 1945 - 1958, (Silêmanî - Senterê Lêkolînên Stratejî yên Kurdistan - 2005z), l l 93, 119 - 121, 123, 128.

  14. Şiwan Mihemedemîn Teha Xoşnaw, Hewlêr di navbera salên 1963 - 1970 lêkolîneke dîrokî ye li ser barûdoxê siyasî, (Hewlêr - Çapxaneya Zanîngeha Selaheddîn - 2016z), l l 36, 76.

  15. Ebdurehman Şerefkendî, Çêştî Micêwir, (Parîs - 1997z), l 444.

  16. Dêvîd Mekdowel, Tarîx el-Ekrad el-Hedîs, (Beyrût - Dar el-Farabî - 2004m), s 449.

  17. Cemal Nebez, Bîranînnameyê ew rojaneyê carekî dî nagerewe, (Silêmanî - Çapxaneya Şivan - 2017z), l 215.

  18. Qerar sadir min el-Hey'e el-Ulya lil-Îslah el-Zira'î bi-esma' men teqerrer xudû'uhum lil-qanûn, Cerîdet el-Weqa'i' el-Iraqiye, el-Eded 182, el-Sene el-Ûla, Wezaret el-Îrşad fî el-Îraq, Bexda, Metbe'et el-Hukûme, el-İsnayn, 8 Hezîran 1959m, s 4.

  19. Cemal Baban, Silêmanî şare geşawekem, berga sêyem, çapa duyem, (Hewlêr - Dezgeha Çap û Belawkirdineweyî Aras - Çapxaneya Aras - 2012z), l 323.

  20. Ben Bûzîd Esma', Mistefa el-Barzanî we-dewruhu fî el-Nidal el-Kurdî 1943 - 1975, el-Cumhûriye el-Cezayiriye el-Dîmuqratiye el-Şe'biye, Wezaret el-Te'lîm el-Alî we-el-Behs el-İlmî, Cami'et Mihemed Bûdiyaf el-Mesîle, Kuliyet el-Ulûm el-İnsaniye we-el-İctima'iye, Qism el-Tarîx, 2019m, s 38.

  21. Ferhad Ewnî, İntiba'at 'an ihtifa' ebna' Kûyîsincaq bi-ziyaret el-Barzanî el-Xalid li-medînetihim, el-Helqe 10, Meclet Gûlan el-'Arabî, Mîkî Gûlan el-İ'lamîye, el-Eded 18, Erbîl, Metbe'et Wezaret el-Seqafe, 25 Teşrîn el-Sanî 1997m, s 41.

  22. Husênî Hacî Qadir, Kakeziyadî Hamexayê gewreyê Koye bîranîneke, kovara Kekon, hejmar 21, gulana 2012z, l l 10 - 11.

  23. Ferhad Ewnî, İntiba'at 'an ihtifa' ebna' Kûyîsincaq bi-ziyaret el-Barzanî el-Xalid li-medînetihim, el-Helqe 10, Meclet Gûlan el-'Arabî, Mîkî Gûlan el-İ'lamîye, el-Eded 18, Erbîl, Metbe'et Wezaret el-Seqafe, 25 Teşrîn el-Sanî 1997m, s 41.

  24. Tofîqî Mela Sidîq, Bîranînên rojên hizbayetî û pêşmergayetî û dûr xistinewem, çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Şehab - 1996z), l l 60, 88.

  25. Ehmed Dilzar, Bîranînên rojên jiyanm, beşa sêyem, (Stokholm - 1994z), l 12.

  26. Ehmed Dilzar, Bîranînên rojên jiyanm, (Hewlêr - Wezareta Rewşenbîrî û Lawan - Çapxaneya Şehab - 2019z), l 190.

  27. B. Hewraz, Kurte lêkolîneke li ser damezrandin û hilweşandinê Partiya Şoreş û Rizgariya li Kurdistanî Başûr, (bê cih - gulana 1993z), l 27.

  28. Berzan Ehmed Kurde, Kurte dîroka cûlekeyên Kurdistan, (Silêmanî - Çapxaneya Karo - 2019z), l 190.

  29. Bekir Ebdulkerîm Hewêzî, Geştek bi Komarî Mehabada bîranînên min li Rojhilatî Kurdistanê 1944 - 1947, (Hewlêr - Dezgeha Çap û Belawkirdineweyî Aras - 2001z), l l 9 - 10.

  30. Cemal Baban, E'lam el-Kurd, el-Cuz' el-Ewwel, el-Teb'e el-Saniye, (Erbîl - Dar Aras lil-Tib'e we-el-Neşr - 2012m), s s 500 - 501.

  31. Cemal Fethullah Teyib, Hêrşî Heresî Qewmî bo şarî Koye û derûberî li sala 1963da, kovara Kekon, hejmar 39, Silêmanî, çapxaneya Mardîn, teşrînî duyemî 2015z, l l 17, 19.

  32. Hebîb Mihemed Kerîm, Ta'rîx el-Hizb el-Dîmuqratî el-Kurdîstanî - el-Îraq (fî mehettat re'îsiye) 1946 - 1993, (Dihok - Metbe'et Xebat - 1998m), s s 34 - 35, 42. 

  33. Ferhad Ewnî, 36 name û çend kesayetiyekey dîwanî min, (Hewlêr - Çapxaneya Zanîngeha Selaheddîn - 2019z), l l 54 - 59.

  34. Rojîn Çelebî Munîr, Zaxo 14ê tîrmehê 1958 - 6ê adarê 1975, (bê cih - Senterê Zaxo bo Vekolînên Kurdî - 2018z), l 75.

  35. Mihemed Sehl Teqûş, Tarîx el-Ekrad 637 - 2015, (Beyrût - Dar el-Nefa'is lil-Tib'e we-el-Neşr we-el-Tewzî' - 2015m), s 301.

  36. Hameyê Ferec Helebceyî, Le Şinrwê we bo Stokholm, çapa sêyem, (Silêmanî - Çapxaneya Karo - 2015z), l 153.

  37. Dêvîd Mekdawel, Tarîx Mu'asir Kurd, wergera Îbrahîm Yûnisî, çapa çarem, (Tehran - Neşrî Panîz - Çapî Dalaho - 1393 h.ş), s 461.

  38. Rehber Seyîd Birahîm, Pirşingên Kekon, (Hewlêr - Çapxaneya Şehab - 2014z), l l 32 - 35.

  39. Seyîd Elî Mûcanî, Sûlmaz Sidqî, El-He Ne'metî ..., Ferhengî Recal we-Xanedan-hayê Mu'asir Îraq, (Tehran - Neşrî Îzam - 1392 h.ş), s 1145.

  40. Şe'ban Elî Şe'ban, Hendêk zaniyarî siyasî û dîrokî, çapa sêyem, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2013z), l 102.

  41. Ebdulrezaq Mutleq el-Fehd, el-Ehzab el-Siyasiye fî el-Îraq we-dewruha fî el-Hereke el-Weteniye we-el-Qewmiye 1934 - 1958, (Beyrût - Şeriket el-Metbû'at lil-Tewzî' we-el-Neşr - 2011m), s 249.

  42. el-'Arab we-el-Kurd el-Mesalih we-el-Mexawif we-el-Müşterekat, Se'd Beşîr Îskender, el-Sabit we-el-Muteğayyir fî el-Mewqif el-Qewmî el-Kurdî tîcah el-Sulte el-'Arabiye fî Bexda xilal el-'Ehd el-Melikî 1921 - 1958, (Beyrût - el-Merkez el-'Arabî lil-Ebhas we-Diraset el-Siyasat - 2019m), s 97.

  43. Ebdulxaliq Me'rûf, Koye ... Nawdaranî, (Hewlêr - Çapxaneya Menare - 2014z), l l 72 - 76.

  44. Ewsman Mistefa Xoşnaw, Legel rojgar da gellawerîwêkan, (Hewlêr - Komelgayê Çapemenî Şehab - 2007z), l 73.

  45. Fatîh Resûl, Çend lapereyek le mêjûyî xebatî gelî Kurdman, berga yekem, (Swêd - Çapxaneya Helebce - 1979z), l l 407 - 409.

  46. Kerîm Şareza, el-Munadil el-Kurdî Kakeziyad Axa Xefûrî 1914 - 1991, Cerîdet Xebat, Lîsan Hal el-Hizb el-Dîmuqratî el-Kurdîstanî - el-Muwahhed, el-Eded 893. el-Cum'e, 25 Eylûl 1998m, s 13. 

  47. Kerîm Şareza, "Le yadî nîştimanperweran da: Kakeziyad Axayê Kurdperwerî aştiyaxwaz", rojnameya Birayetî, organa Partî Dîmuqratî Kurdistan - Yekgirtû, hejmar 2081, duşem, 7 teşrînî duyemî 1994z, l 6.

  48. Kerîm Şarezayî, Kake Ziyad di karwanê xebata Kurdayetiyê de, Rojnameya Birayetî, organa Partiya Demokrat a Kurdistanê - Yekgirtû, hejmar 2310, Hewlêr, yekşem, 13 nîsana 1997an, r. 6.

  49. Kerîm Şarezayî, Kake Ziyad Axayê Xefûrî, Rojnameya Birayetî, organa Partiya Demokrat a Kurdistanê, hejmar 3355, Hewlêr, pêncşem, 12 nîsana 2001an, r. 7.

  50. Muhemmed Amir Dîreşewî, El-Binye El-Dînîye El-Siyasîye fî Kurdistan, (Hewlêr - Çapxaneya Hêvî - 2016an), r. 245, 317.

  51. Fermana Komarî ya hejmar 739, Rojnameya Weqayî ya Îraqê, Wezareta Rênîşandanê li Îraqê, hejmar 467, sala sêyem, Bexda, duşem, 9 kanûna duyem a 1961an, r. 4.

  52. Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd, cildê yekem, çapa duyem, (Beyrût - Kawa ji bo Çanda Kurdî - 1997an), r. 216 - 217.

  53. Mewlûd Jakaw, Kake Ziyadê Hemeaxa, Kovara Kekon, hejmar 55, Silêmanî, Çapxaneya Bînayî, çiriya pêşîn a 2018an, r. 40.