Jînenîgarî
Di sala 1915an de li gundê Barzan ê ser bi nahiyeya Barzan a qezaya Mêrgesorê li parêzgeha Hewlêrê ji dayik bûye, di 21ê hezîrana 1932an de ew û malbata xwe bûn Koçberên Tirkiyeyê. Beriya ku biçe Yekîtiya Sovyetê zewicî, navê hevjîna wî Buk Aiş Hesen Ferz bû û du keç û kurek bi navên Zehra, Zekiya û Xalid hebûn. Wî di her du zimanên Kurdî û Rûsî de xwedî ezmûn bû, di sala 1968an de li gundê Barzan çû ber dilovaniya xwe û li wir hat veşartin. Di 31ê tîrmeha 1983an de, di operasyona Enfalê ya Barzaniyan de kurekî wî Xalid ji aliyê hikûmeta Îraqê ve li civaka Qûştepeyê bi zorê hat windakirin.
Bîranîna têkoşînê
Di sala 1943an de tevlî Rêzên Şoreşa Duyemîn a Barzan bû û beşdarî şerên wê bû, di 19ê tebaxa 1945an de bi biryara Dadgeha Serbazî ya Îraqê, hemû milkên wî yên veguhêzbar û neveguhêzbar hatin desteserkirin. Piştî têkçûna Şoreşa duyema Barzan, di 11ê çiriya pêşîn a 1945an de çû Rojhilatê Kurdistanê. Di 31ê adara 1946an de bû Pêşmerge di hêzên Barzan ên Artêşa Komara Kurdistanê de û beşdarî şerên eniya Seqizê ya Komara Kurdistanê bû.
Ew yek ji wan Pêşmergeyan bû ku di 19ê nîsana 1947an de bi rêya axa Bakurê Kurdistanê (deştên Xwakurk û Barazagrawa) vegeriyan devera Şêrwan û Mazûriyê.
Piştî vegera wan, General Mistefa Barzanî di 15ê gulana 1947an de li gundê Argûşê civîneke bi hevalên xwe re saz kir û destûr da wan ku biryarê bidin ka bimînin an biçin Yekîtiya Sovyetê, ku hemû hevalên wî biryar dan ku berdewam bikin û biçin Yekîtiya Sovyetê. Di 23ê gulana 1947an de, ew bi General Mistefa Barzanî re çû Yekîtiya Sovyetê û beşdarî Şerê çemê Qatur û Şerê Pira Makoyê bû. Ew derbasî Çemê Arasê bû û çû Yekîtiya Sovyetê ku li ser sînorê di navbera Îran û Yekîtiya Sovyetê de ye.
Piştî gihîştina wan a Yekîtiya Sovyetê, di 19ê hezîrana 1947an de, ew bi hemû hevalên xwe re li bajarê Naxçivanê, li Komara Azerbaycanê, ji bo çil rojan li civakeke çol û beyar ku bi têlên dirî dorpêçkirî bû hatin bicihkirin û ji aliyê komek serbazan ve hatin parastin û derbarê xwarin, cil û berg û liv û tevgerê de wek dîlên şer bi wan re hat kirin. Paşê, bi biryara hikûmeta Sovyetê, ew li ser deverên Axdam, Laçîn, Ayolah û Kelbecerê yên Azerbaycanê hatin belavkirin. Di 10ê kanûna pêşîn a 1947an de, ew bo baregeheke Serbazî ya li ser Deryaya Xezerê li paytexta Azerbaycanê, Bakûyê hatin veguhestin û di 23ê heman mehê de, cilên Serbazî li wan hatin kirin û rojane heşt saetan di bin çavdêriya efserên Azerbaycanî de hatin perwerdekirin. Di heman demê de, rojane çar saetan, ji aliyê hin hevalên xwe yên xwendewar ve dersên zimanê Kurdî hîn bûn.
Piştî reftarên xerab ên Cefer Bagirov ên li hember hevalên wî, Barzanî biryar dide ku kampa xwe ya Serbazî ji Azerbaycanê veguhezîne civaka Çirçîkê ya nêzîkî Taşkentê, paytexta Ûzbêkistanê, ku li wir dê perwerdeya xwe ya Serbazî bidomînin.
Di adara 1949an de, ew û hevalên xwe wek kom û yekîneyan bi trênê li gundên Yekîtiya Sovyetê hatin belavkirin û di çandiniyên kolxozan de (erdên ku xelkê ji hikûmetê kirê dikirin û paşê para hikûmetê didan) xebitîn.
Piştî hewldanên zêde û gelek nameyên ku ji aliyê General Barzanî ve ji Stalîn re hatin şandin, nameyek di dawiyê de digihîje destê Stalîn ku tê de Barzanî behsa pirsgirêkên hevalên xwe dike û Stalîn tavilê biryar dide ku komîteyekê ji bo lêkolîna rewşa hevalên Barzanî ava bike, û di dawiyê de biryara komîteyê ew e ku hemûyan li bajarê Vrivskî kom bikin, lewma ew di çiriya paşîn a 1951an de diçe bajarê Vrivskî yê Sovyetê.
Li pey şoreşa 14ê tîrmeha 1958an a li Îraqê û vegera General Mistefa Barzanî, di 25ê sibata 1959an de, li gorî her du madeyên sê û heft û beşa (A) ya madeya deh, û karê bi madeya 11, li gorî yasaya hejmar 19 ya sala 1959an a hatî sererastkirin, ew û hevalên wî ketin ber lêborîna giştî.
Di sala 1958an de, Komara Iraqê di bin serokatiya Ebdulkerîm Qasim de hat damezrandin, navborî di 16ê nîsana 1959an de, bi hevalên xwe re bi keştiya Groza bi rêya bendera Besrayê ya başûrê Îraqê vegeriya Kurdistanê. Di sala 1961an de, beşdarî şoreşa Îlonê bû û heta mirina xwe beşdarî şerên wê bû.
Çavkanî:
-
حه‌مید گه‌ردی، پوخته‌ی مێژوونامه، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده - 2004ز).
-
ڕێكارێ مزویری، سه‌ربۆرا تراژیدیایێن بارزانییان، چاپا یه‌كێ، (هه‌ولێر - چاپخانا حاجی هاشم - 2013ز).
-
شه‌عبان عه‌لی شه‌عبان، هه‌ندێك زانیاری سیاسی و مێژووی، چاپی سێیه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات - 2013ز).
-
عمر فاروقی، سردار دانا زندگی و مبارزات مرحوم ملا مصطفی بارزانی، چاپ دوم، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وزارت آموزش و پرورش - 2002ز).
-
عومه‌ر هه‌مزه ساڵح، جینۆساید و تاوانه‌كانی ڕژێمی به‌عس دژی بارزانییه‌كان 1975 - 1991 له زمانی شایتحاڵ و به‌ڵگه‌نامه‌كانه‌وه، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات - 2017ز).
-
كاروان محه‌مه‌د مه‌جید، بارزانییه‌كان له مه‌هاباده‌وه بۆ سۆڤێت، چاپی یه‌كه‌م، (سلێمانی - چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند - 2011ز).
-
له یادداشتی فه‌رمانده‌ی شه‌هید حه‌سۆ میرخان ژاژۆكی، 62 رۆژ له‌گه‌ڵ بارزانی دا چوونی بارزانییه‌كان بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، چاپی یه‌كه‌م (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆشنبیری - 1997ز).
-
لیث عبدالمحسن جواد الزبیدي، ثورة 14 تموز 1958 في العراق، (بغداد - دارالرشید للنشر - 1979م).
-
مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد 1931 - 1958، (دهۆك - چاپخانه‌ی خه‌بات - 1998ز).
-
نه‌جه‌ف قولی پسیان، له مهابادی خوێناوییه‌وه هه‌تا لێواره‌كانی ئاراس، و. شه‌وكه‌ت شێخ یه‌زدین، چاپی یه‌كه‌م، (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموكراتی كوردستان - 1996ز).
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره AI-10، لیستی هه‌ڤاڵانی مسته‌فا بارزانی بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، به‌ڵگه‌نامه له‌لایه‌ن سه‌گڤان هاڵۆ پێشكه‌ش كراوه، 2016ز.
-
A.D.A., pelgeyê hejmar HB-166, Partiya Demokrat a Kurdistanê, Baregeha Barzanî, Lijneya Bilind a Navçeya Barzan, forma Silêman Şerîf Mela Hesen Bayizdîn, Pîrmam, 1ê çiriya paşîn a 2018an.
-
A.D.A., pelgeyê hejmar 196-ZB, naveroka hevpeyvîna ligel Ubeyd Xalid Silêman ji aliyê Samî Ebdî ve, Pîrmam, 25ê sibata 2020an.