Eylül Devrimi 1961-1975 sırasında Irak'ta birçok askeri darbe gerçekleşti. Siyasi sahnede, Arap milliyetçi çekirdeğine sahip farklı ideolojilere sahip bir dizi rejim ortaya çıktı. Bunların her biri Irak'ı bir süre yönetti; 14 Temmuz 1958 tarihinde monarşiyi ilga eden ve cumhuriyet rejimini kuran Abdülkerim Kasım rejimi gibi. 8 Şubat 1963 tarihinde ise Baas Partisi onu devirdi. 18 Ekim 1963 tarihinde ise Abdüsselam Arif ve bir grup general Baasçıları devirdi. 17 Temmuz 1968 tarihinde ise Baasçılar geri döndü ve Abdurrahman Arif rejimini devirerek Irak tarihindeki en uzun süreli otoriter rejim olarak ikinci kez iktidarı ele geçirdiler.
Şunu belirtmek gerekir ki, tüm bu rejimler iktidara geldiklerinde başlangıçta Kürtleri dinlediler ve konumlarını sağlamlaştırmak için onlarla müzakerelere giriştiler, ancak bir süre sonra iktidarlarını güçlendirdiklerinde tekrar Kürtlerle savaşmaya başladılar. Ancak en zorlu askeri seferleri, Baasçıların ikinci kez iktidara geldiği 1968 yılıydı. Bu dönemde Kürt evi bölünmüştü. Eski siyasi büro kanadı bir süreliğine hükümete sığınmıştı ve güçleri hükümet güçlerinin yanında devrim bölgelerine saldırıyordu. Başlangıçta birçok şehri ve kasabayı ele geçirmeyi başardılar.
Ancak devrim, bu yeni gelişmeler karşısında elini kolunu bağlayıp durmadı; güçlerini yeniden organize etmeye ve silahlandırmaya başladı. Kasri ve Hacı Ümran'da silah kullanımı ve onarımı için bir dizi eğitim kursu açıldı. 1969 yılında tüfekler, Katyuşalar, 106 mm ve 107 mm'lik toplar gibi çok sayıda silah devrime ulaştı ve 70 gün içinde Peşmerge güçlerine 38 bin tüfek dağıtıldı. Devrimin hazırlıkları sadece savunma ile sınırlı kalmadı, aynı zamanda çeşitli fedai eylemleri ve birçok yerde orduya ve hükümet kurumlarına yönelik saldırılar başlatıldı.
Çatışmalar Şubat 1969 tarihinden yıl sonuna kadar devam etti; Irak ordusu ve eski siyasi büro ekibi, devrimin kontrolündeki bölgelere karşı askeri harekatlarını sürdürdü. Üzerindeki yoğun baskılara yanıt olarak devrim liderliği, çeşitli yerlerde bir dizi karşı saldırı ve operasyon başlattı. Bunlardan biri de Kertek ve Mahobeznan destanıydı. Irak ordusunun Pişder bölgesindeki ilerleyişi Senksere yakınlarındaki Kertek köyünün sırtlarına ulaştığında, Barzani'nin karargahının bulunduğu Navdeşt ve ardından Dilman'a ilerlemeyi planladılar. Hükümet güçlerinin ilerleyişi Barzani'nin karargahına doğrudan bir tehdit oluşturduğundan, Ömer Ağa Dolmeri komutasındaki Barzani'nin özel güçleri Şehitler Vadisi'ne gönderildi. 30-31 Ekim 1969 gecesi Peşmerge güçleri, Kertek ve Mahobeznan köylerinin yüksekleri çevresinde konuşlanan orduya ve işbirlikçilere (cahş) saldırdı. Ayrıca onları kuşatmak ve onlara giden yardım yolunu kesmek için dağın eteğine başka bir güç gönderdiler.
İlk operasyonda Peşmerge güçleri birkaç dakika içinde tepeye girdi, doğrudan karşı karşıya geldiler, hatta hançer gibi yakın dövüş silahları kullanıldı, hükümet güçlerinden sadece az sayıda kişi kurtuldu, diğerlerinin tamamı öldürüldü veya yaralandı. Çatışmada yaklaşık 150 subay, asker ve işbirlikçi (cahş) öldürüldü, hükümet güçleri ölümcül bir darbe aldı. Tümen komutanı İsmail el-Nuaymi durumu görmek için iki gün önce Senksere gelmişti. Ancak ordunun yenilgisi nedeniyle sinir krizi geçirdi, çünkü daha önce hiç böyle bir başarısızlık görmemişti. Irak ordusu ve diğer güçler Şehitler Vadisi'ni bir daha işgal edemediler, hatta Peşmergeler ölülerinin cenazelerini Senksere taşımalarına bile izin vermediler, bu yüzden bu amaçla on bir helikopter kullanmak zorunda kaldılar.
Peşmerge güçleri 60 kalaşnikof tüfek, 30 tüfek, 82 mm'lik havan mermisi, 60 mm'lik havan topu, iki adet Diktyarov tipi silah, iki adet telsiz cihazı ve bazı askeri ekipmanlar ele geçirdi. Bu savaşa sadece 50 Peşmerge'nin katıldığını belirtmek gerekir. Bir komando bölüğünün tamamını yok etmeyi başardılar. Bu ve diğer birçok savaştan sonra hükümetin askeri çözüm umutları zayıfladı ve diyaloğa ve müzakerelere başvurdu. Bunun sonucu 11 Mart 1970 anlaşması oldu.
Kaynaklar:1- Şevket Mela İsmail Hasan, Rojani le Mêjûy Eylül Devrimi, birinci baskı, Erbil, 2007.
2- Ömer Osman, Jiyani Kurdek, Mukriyan Basımevi, ikinci baskı, Erbil, 2008.
3- Mesut Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, üçüncü cilt, ikinci bölüm, Eylül Devrimi 1961-1975, Eğitim Bakanlığı Basımevi, birinci baskı, Erbil, 2004.
4- Havkar Kerim Heme Şerif, Eylül Devrimi, Salahaddin Üniversitesi Basımevi, birinci baskı, Erbil, 2012.
5- İbrahim Celal, Güney Kürdistan ve Eylül Devrimi İnşa ve Yıkım 1961- 1975, dördüncü baskı, 2021.
6- Ari Kerim, Çend Lapereyekî Zindû le Eylül Devrimida, Xebat Basımevi, Duhok 1999.
7- İbrahim Halil Ahmed ve Cafer Abbas Hamidi, Tarih el-Irak el-Muasır, Musul, 1989.