ئەترووش کۆنترین ناوچەی کوردستانە، کە دەکەوێتە قەزای شێخان لە ناوچەی بادینان، زۆربەی دانیشتووانەکەی کوردانی موسڵمانن، کریستیان و ئێزدییەکانیش بەشێکن لە دانیشتووانەکەی.
ئەترووشیش وەک هەموو ناوچەکانی تری کوردستان، چەندین جار گوندەکانی لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە وێران کران، چونکە خەڵکی ناوچەکە لە بواری شۆڕش و بەرخۆداندا هەمیشە پشتیوانی شۆڕشیان کردووە ([1])، لەبەر ئەوە حکوومەت بۆ ئەوەی دەسەڵاتی شۆڕشی کوردی کەم بکاتەوە و بیگەڕێنێتەوە ژێر کۆنتڕۆڵی دەوڵەت، دەستی بە هەڵمەتی سەربازی کرد.
یەکێک لەو داستانانەی لە ناوچەکە ڕوویدا، هێرشی گەورەی سوپای عێراق بوو لە 4ی کانوونی دووەمی 1987دا، کە بە هێزێکی گەورەوە بەرەو ناوچەکە پێشڕەویی کرد، سەرەتا ڕێگاکانی هەردوو شارۆچکەی سەرسەنگ و بامەڕنێی گرت، هێزێکی گەورەشی هێنایە دێرەلووک و شێخان، لە هەمان کاتدا لەلایەن کۆمیتەکانی ناوچەی شێخان و ئاکرێوە سەرکردایەتی شۆڕش ئاگادار کرایەوە کە لە باکرمان، ئەترووش، کۆرێن گاڤانا، باگێرا و سوارەتۆکا جووڵەی سەربازی هەیە([2])، لە 5ی کانوونی دووەمی 1987دا سوپای عێراق لە ناوچەی شێخان دوای کاتژمێر 12.00 بە پشتیوانی چەتەکانی (جاش) هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه، هێزێکی تری چەتەکان کە لە ناوچەی سۆرانەوە هاتبوون و بەشداری شەڕەکە بوون، هەموو هێزەکان لە گەلی قێرکی و شێخ هادی کۆ بوونەوە و تۆپخانەیان دانا و بەسەر چوار بەرەدا دابەش کران:
-
بەرەی ئەترووش بەرەو کەلا کانیگا ([3]) تا لوتکەی بێرکیاتێ، هێزی پێشمه‌رگه و هێزێکی بەرگری نیشتمانی لە گوندەکانی کانیگا، بێرکیاتێ، شکەفتێ، کانی مازێ و بێبادێ ڕووبەڕوویان بوونەوە.
-
بەرەی نیسرا تا حەسەنکا، لەلایەن هێزی پێشمه‌رگه و هێزەکانی بەرگری نیشتمانییەوە لە گوندەکانی نیسرا و حەسەنکا وەڵام درانەوە.
-
لە بەرەکانی باراش سیار و سپیندارا بە دوو ڕێکخستنی هێزی پێشمه‌رگه و هێزی بەرگری نیشتمانیی سیار و سپیندارا و گوندەکانی دەوروبەر کەوتنە شەڕ ([4])، چونکە لەو قۆناغەی شۆڕشدا هەموو بەتالیۆن و هێزەکان هەڵوەشێنرابوونەوە، هەموو هێزەکانی پێشمه‌رگه بەپێی ڕێکخستنی حیزب لە ناو ڕێکخستن و ناوچەکاندا ڕێکخرابوون ([5]).
-
لە بەرەی باکرمان و چەم ڕیبەتکێ و سێدەرا هێزی پێشمه‌رگه بە فەرماندەیی تەمەر کۆچەر و هێزەکانی بەرگری نیشتمانی ڕووبەڕوویان بوونەوە، شەڕی قورس ئەو شەوە لە هەموو چوار سەنگەرەکەوە تا بەیانی بەردەوام بوو، بەڵام حکوومەت نەیتوانی پێشڕەوی بکات، بەیانی زوو دەستی بە تۆپباران و بۆردومانکردنی ناوچەکانی بەرواری و مزووری کرد، ژن و منداڵ بەهۆی تۆپباران و هێرشە ئاسمانییەکانەوە لە گوندەکانیان دەرچوون و لە زستانی سارددا ڕوویان کردە ئەشکەوت، دۆڵ و کەندەکانی چیای گارە، ئەوانی تریش کە دەیانتوانی چەک هەڵبگرن، چوونە مەیدانی شەڕ ([6]).
هەروەک چۆن لە نامەیەکی ناوچەکانی شێخانی هێزی پێشمه‌رگه بۆ سەرکردایەتی شۆڕش ڕاگەیەندراوە، لە 6ی کانوونی دووەمی 1987دا حکوومەت لە بەرەی ئەترووش سێ هێرشی بۆ سەر کەلا کانیگا ئەنجام دا و هەر سێ هێرشەکە تێک شکان، پاشان بە یارمەتی چەند چەتەیەک (جاش) و هێزەکانی مەخاویر چوونە ناو کەلا کانیگا و پێشمه‌رگه‌یەکی پارتی کۆمۆنیست کە بەشداری شەڕەکە بوون کوشتبوو، تەرمەکەی کەوتبووە دەست هێزەکانی حکوومەت، ئێوارەی هەمان ڕۆژ هێزەکانی حکوومەت گەیشتنە حەسەنکا و ژمارەیەک لە سەرۆک جاش و سەرۆکی چەکدارە کرێگرتەکان لە شەڕەکەدا بەشدارییان کرد، هێلیکۆپتەرەکان زیاتر لە 20 هێرشی ئاسمانییان لە مەیدانی شەڕەکان ئەنجام دا، سەرەڕای ئەوەی هێزەکانی حکوومەت گورزی قورسیان بەرکەوت، بەڵام لە ناو پێشمه‌رگه‌دا 2 شەهید هەبوون، پێشمه‌رگه‌یەک بێسەروشوێن بوو و یەکێکیش بریندار بوو، لە هەمان ڕۆژدا حکوومەت لە بەرەی باکرمانەوە بەرەو واری مێرگێ پێشڕەویی کرد.
سەرەڕای سەرمای ناوچەکەش لە 7ی مانگی کانوونی دووەم لە بەرەی شێخان شەڕی قورس بەردەوام بوو، هێرشەکانی سوپا و هێزەکانی حکوومەت لەلایەن بەرەی ئەترووشەوە بەرەو کەلا کانیگا، بێوزێ و حەسەنکا بەرەو ناوچەی شێخان بەردەوام بوون، هەرچەندە هێزەکانی پێشمه‌رگه‌ی ناوچەی شێخان بەرخۆدانێکی گەورەیان نیشان دا و توانییان هێرشەکانی حکوومەت تێک بشکێنن ([7])، بەڵام هێزێکی لقی 1 بە سەرپەرشتی سەید ساڵح و هێزێکی ناوچەی دهۆک بە سەرپەرشتی سادوو کورکی و محەمەد شەفیق بۆ پشتیوانی هێزی پێشمه‌رگه‌کانی کۆمیتەی گوڵان بەشداری شەڕەکە بوون ([8]).
لە 8ی کانوونی دووەمی 1987دا شەڕێکی قورس لە ناوچەی شێخان بەردەوام بوو و پێشمه‌رگه‌کانی کۆمیتەی دهۆک بۆ پشتیوانی کۆمیتەی شێخان گەیشتنە سەر سنوور و لە ناوچەی زاخۆشەوە پێشمه‌رگه لە ڕێگادا بوون، لەو کاتەدا هێزێکی چەتەکان لە واری مێرگە لە پشتی باکرمانەوە پاشەکشەیان کرد و ڕایانکرد و زۆر کەرەستەیان لە دوای خۆیان بەجێهێشت، لە بەرەی سپیندارەش پێشمه‌رگه‌کانی ناوچەی شێخان و دهۆک هێرشیان کردە سەر چەتەکان و تێکیان شکاندن، ژمارەیەکی زۆر لەوانیان کوشت و هەندێک تەرمی ئەوانیش کەوتە دەست پێشمه‌رگه، 8 چەتەش بە دیل کەوتنە دەست پێشمه‌رگه کە خەڵکی دهۆک، شێخان و کانی ماسێ بوون. لەم شەڕەدا 8 کڵاشینکۆف، یەک سەلێب و یەکیش ئاڕ بی کەی کەوتە دەست پێشمه‌رگه، دوو پێشمه‌رگه‌ش شەهید بوون کە یەکێکیان هی ناوچەی شێخان و ئەوی تریان هی ناوچەی زاخۆ بوو، یەکێکی تریش هی هێزی بەرگری نیشتمانی کە خەڵکی گوندی حەسەنکایە بێسەروشوێن بوو ([9]).
لە 9ی کانوونی دووەمی 1987دا هێزەکانی حکوومەت لە بەرەکانی سپیندارێ، باکرمان و حەسەنکا بە تەواوی تێک چوون و تەنها کەلا کانیگا لە دەستدا مایەوە، زیانەکانیشیان بەم شێوەیە بوون:
لە بەرەی کانیگا چل کوژراویان هەبوو، لە نێوانیاندا دوو ئەفسەر بە پلەی ڕائید و بێتەلچیش هەبوون، هەروەها 5 سەربازیش بە دیل کەوتنە دەست پێشمه‌رگه، لە بەرەی سپیندارەش 32 سەرباز کوژران و بریندار کران، 4 تەرمی ئەوانیش کەوتە دەست پێشمه‌رگه‌کان و 8 سەربازیش بە دیل گیران، لە حەسەنکاش 30 سەرباز کوژران و بریندار کران.
بۆ کەمکردنەوەی گوشاری هێرشەکانی حکوومەت لە مەیدانی شەڕدا، شەوی 11-12ی کانوونی دووەمی 1987، پێشمه‌رگه‌کانی کۆمیتەی ناوچەی دهۆک چالاکییەکی پارتیزانییان ئەنجام دا، ئۆپەراسیۆنی پێشمه‌رگه‌یان لە ناو شاری دهۆک بەڕێوە برد، چەند شوێن، بنکە و بارەگایەکی حکوومەتیان کردە ئامانج و هێلیکۆپتەرێک لە مەیدانی شەڕدا خرایە خوارەوە و لە ئەترووش کەوتە خوارەوە، لە 14ی کانوون لە بەرەی شێخان شەڕ و پێکدادان زۆر گەرم بوو و حکوومەت لە بەرەکانی کانیێ و سپیندارێ بە پشتیوانی تانک، تۆپ و فڕۆکە هێرشێکی گەورەی دژی پێشمه‌رگه‌کان ئەنجام دا، بە توندی ناوچەکەی بۆردومان دەکرد، توانییان خۆیان بگەیەننە بێبادێ، بەڵام هێزی پێشمه‌رگه توانییان هەندێک شوێن کە پێشتر لە سێدەرێ، بارانێ و کانی مازێ لە دەستیان بوو، جارێکی دیکە کۆنترۆڵ بکەنەوە، لەم شەڕانەدا هێزەکانی ڕژێم گورزی قورسیان بەرکەوت، لە ناو هێزی پێشمه‌رگه‌دا شەهیدێک و 11 بریندار و دوو شەهیدی بەرگریی نیشتمانی هەبوون([10]).
لە 15ی کانوونی دووەمی 1987دا سوپای عێراق و چەتەکانی نزیک بوونەوە لە ناوەندی کۆمیتەی ناوچەی شێخان، بەڵام بەهۆی بەرگریی بەهێزی پێشمه‌رگه ناچار بوون پاشەکشە بکەن و تێک شکان، ئاشکرایە کە لە 13 تا 15ی کانوونی دووەمی 1987 شەڕ و پێکدادان زۆر دژوار و بەردەوام بوو، پێشمه‌رگه و هێزەکانی بەرگریی نیشتمانی بە پلانێکی تۆکمە شەڕیان کردن تا توانییان تێکیان بشکێنن. بەڵام هەموو گوندەکانی دەستی چەتەکان گەیشتبوویێ وەک بێبادێ، کاراڤا و ئاغۆشێ تاڵانیان کردن و سووتاندیان.
سەرەڕای چەند ڕۆژێک کە پێشمه‌رگه سەرقاڵی بەرگرییکردن و ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشە توندەکانی هێزەکانی حکوومەت بوون، بەڵام دیسان چالاکییەکانی خۆیانی پێشمه‌رگه بەردەوام کرد، لە 21ی کانوونی دووەمی 1987دا پێشمه‌رگه‌کانی ڕێکخستنەکانی شەهید ئەمین نیسری و شەهید مەحموود ئێزیدی لە شێخان و ڕێکخستنی شۆڕشی ناوچەی زاخۆ، بە تۆپی 120 ملم بارەگاکانی چەتەکانی ئەڕشەد زێباری لە شەرمین و بەکیرمان بە توندی تۆپباران کردن و زیانێکی گەورەیان پێ گەیاند ([11]).
لە کۆتایی شەڕەکەدا، سوپای عێراق و چەتەکانی گورزی قورسیان بەرکەوت، دیاریکرا کە نزیکەی 300 چەتە و سەرباز کوژراون، 12 ئۆتۆمبێلی سەربازی سووتێنران و 30 چەکی کڵاشینکۆف و ژمارەیەکی زۆر گوللەتۆپی 120 ملم کەوتە دەست پێشمه‌رگه، لە زیانەکانی شۆڕشدا 30 شەهید و بریندار لە هێزی پێشمه‌رگه و هێزەکانی بەرگریی نیشتمانی هەبوون ([12]).
سەرچاوە:-
مەسعود بارزانی, بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی 4، 1975-1990 شۆڕشی گوڵان, بەشی 2، چاپی 1، چاپخانەی ڕوکسانا، 2021.
-
Hittpis://wwiw.facebook.com714717478634550/photos
-
شیمال زێباری، چەند ڕاستییەکی شاراوە لە شۆڕشی گوڵان دا، چاپی 1، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر – 2015.
-
گازی عادل گەردی، پێشمه‌رگه‌یەک لە خزمەتی بارزانی دا... حاجی بێڕۆخی، بەرگی 2، چاپی دووەم، تورکیا-2021.
[1] -hittpis://wwiw.facebook.com/714717478634550/photos/%D
[2] - مەسعود بارزانی, بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی 4، 1975-1990 شۆڕشی گوڵان, بەشی 2، چاپی 1، چاپخانەی ڕوکسانا، 2021، ل 65.
[3] -قەڵاکە بە پلانێکی سەربازیی قایم دروست کراوە، لەسەر گردێک لە بەرامبەر گوندی کانیێ بوو و زاڵ بوو بەسەر ئەترووش و گەلیی بەروارییان. شیمال زێباری: چەند ڕاستییەکی شاراوە لە شۆڕشی گوڵان دا، چاپی 1، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر – 2015، ل 355.
[4] - شیمال زێباری، هەمان سەرچاوە، ل 356.
[5] - گازی عادل گەردی، پێشمه‌رگه‌یەک لە خزمەتی بارزانی دا... حاجی بێڕۆخی، بەرگی 2، چاپی دووەم، تورکیا-2021، 369.
[6] - شیمال زێباری، هەمان سەرچاوە، ل 356.
[7] - مەسعود بارزانی, هەمان سەرچاوە، ل 66.
[8] - شیمال زێباری، هەمان سەرچاوە، ل 360.
[9] - مەسعود بارزانی, هەمان سەرچاوە، ل 67.
[10] - مەسعود بارزانی, هەمان سەرچاوە، ل 68.
[11] - مەسعود بارزانی, هەمان سەرچاوە، ل 69.
[12] - شیمال زێباری، هەمان سەرچاوە، ل 373