بارودۆخ و هۆکارەکان
حسێن جەمیل لە ساڵی ١٩٤٩ پۆستی وەزیری دادی لە حکوومەتەکەی عەلی جەودەت ئەیوبی وەرگرت. بەمەش بارودۆخێکی سیاسی گونجاو لە عێراق هاتە ئاراوە و زۆرێک لە زیندانییە سیاسییەکان ئازاد کران. لەم چوارچێوەیەدا، زۆرێک لە ئەندامانی سەرکردایەتی و کادیرانی پارتی دیموکراتی کورد وەک حەمزە عەبدڵڵا، عەونی یوسف، جەلیل هۆشیار و ئیبراهیم ئەحمەد ئازاد کران.
سکرتاریەتی حزب حەمزە عەبدڵڵا دوای ئازادبوونی لەلایەن حکوومەتەوە، مۆڵەتی پێدرا ڕەگەزنامەی عێراقییەکەی نوێ بکاتەوە (کە لە ساڵی ١٩٣٨ لێی سەندرابووەوە). حەمزە عەبدڵڵا داوای لە کۆمیتەی ناوەندی حزب کردبوو کە ئەندامێتییەکەی ڕابگرن بۆ ئەوەی ڕەگەزنامە عێراقییەکەی نوێ بکاتەوە. داواکەی ڕەتکرایەوە. بۆیە حەمزە عەبدڵڵا ڕایگەیاند کە وازی لە حزب هێناوە و ڕەزامەندی کۆمیتەی ناوەندی وەرگرت.
بە پەسەندکردنی جیابوونەوەی حەمزە عەبدڵڵا، ناکۆکییەک لە نێوان لێژنەی ناوچەی کۆیە و کۆمیتەی ناوەندی کاتی لە شاری بەغدا دروست بوو کە سەرکردایەتییەکی لاواز بوو. لێژنەی ناوچەی کۆیە داوای لە کۆمیتەی ناوەندی کرد پێداچوونەوە بە بڕیارەکەیاندا بکەن. کۆمیتەی ناوەندی ناچار بوو حەمزە عەبدڵڵا بگەڕێنێتەوە. لەو کاتەوە، مەکتەبی سیاسی نوێ لە حەمزە عەبدڵڵا، عەونی یوسف و عەلی عەبدڵڵا پێکهێنرا. ئەوەی دواییان بەرپرسی ئامادەکاری بوو بۆ بەستنی کۆنگرەی حزب. لە هەمان کاتدا، داوا لە ساڵح ڕوشدی و مستەفا کەریم کرا ئامێرەکانی چاپکردنی حزب بگەڕێننەوە بۆ مەکتەبی سیاسی. ئەوان ئەم کارەیان نەکرد، وازیان لە حزب هێنا و نهێنییەکانی پارتییان ئاشکرا کرد. هاوکات، مەکتەبی سیاسی وەک ئامرازێکی ئامادەکاری، بەرنامەی پارتییان بە کەمێک دەستکارییەوە چاپ کرد و بڵاوکرایەوە.
بەو شێوەیە سەرکردایەتی کاتی هەڵبژێردرا و لە ئەرکەکەیدا سەرکەوتوو نەبوو. لە هەمان کاتدا، بارودۆخی سیاسی ڕێکخراوەکانی حزب لە پشێویدا بوو. بۆیە، ماوەیەکی کەم دوای کۆنگرەی ساڵی ١٩٥٠ی بەغدا، بڕیاری بەستنی کۆنگرەی حزب درا.
بەستنی کۆنگرە
دووەم کۆنگرە لە ١٣ و ١٤ی ئازاری ١٩٥١ لە ماڵی عەلی حەمدی لە شاری بەغدا بەڕێوەچوو. نزیکەی ٣٠ ئەندام لە هەولێر، باڵەک، کۆیە، سلێمانی، هەڵەبجە و شاری بەغدا تێیدا بەشدار بوون. دوای هەڵسەنگاندنی بارودۆخی سیاسی، ڕێکخستنی حزب و گفتوگۆکردن لەسەر بابەتەکان، بەشداربووان بەتایبەت حەمزە عەبدڵڵا و عەلی عەبدڵڵا و ئیبراهیم ئەحمەد بڕیاریان دا کۆمیتەیەکی ناوەندی نوێ دروست بکەن بەو مەرجەی ئەندامەکانی ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پێشوو نەبن. دوای دروستکردنی، ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی کۆن و نوێ گۆڕانکاری پێویست لە بەرنامە و سیاسەتی پارتیدا دەکەن و ئامادەکاری بۆ بەستنی سێیەم کۆنگرە دەکەن.
لەو کۆنگرەیەدا ناوی حزب وەک خۆی مایەوە و بەرنامە و سیاسەتی ناوخۆییەکەی وەک خۆی بۆ زمانی کوردی وەرگێڕدرا. تەنها پێشەکییەک بە ناونیشانی مەکتەبی سیاسی و پێشەکییەک بە ناونیشانی کۆمیتەی ناوەندی زیاد کران. هەروەها بڕیار درا سوێندی نیشتمانی و بەرنامە و سیاسەتی ناوخۆیی بە پشتیوانی سکرتێری پێشوو و ئەندامانی سەرکردایەتی هەموار بکرێنەوە.
لە دووەم کۆنگرەدا بەهۆی نەبوونی سکرتاریەت و مەکتەبی سیاسی، کۆمیتەیەکی ناوەندی کاتی لە ٦ ئەندام هەڵبژێردرا. ئەندامەکان بریتی بوون لە: ئیبراهیم ئەحمەد فەتاح، نوری شاوەیس، جەلیل هۆشیار، عومەر دەبابە، باکیر ئیسماعیل محەممەد و حەمەد ئەمین مەعروف.
دوای کۆتاییهاتنی کۆنگرە، حزب دەستی بە جێبەجێکردنی بڕیارەکانی کۆنگرە و چالاککردنەوەی ڕێکخراوەکانی کرد. دوای دوو ساڵ وەستان، لە ئەیلوولی ١٩٥١ حزب بەرگێکی نوێی ڕۆژنامەی ڕزگاری بڵاوکردەوە و ڕۆژنامەی "نیدای کوردستان"ی بە زمانی عەرەبی دەرکرد. لە ساڵی ١٩٥٢ ڕێکخستنەوەی لق و ڕێکخراوە ناوخۆییەکان دەستی پێکرد کە لێک جیا ببوونەوە. لەم ماوەیەدا ڕێکخراوەکانی سلێمانی، هەڵەبجە، پێنجوێن، قەڵادزێ، ڕانیە، شاری بەغدا، ئاکرێ، کەرکووک، هەولێر، باڵەک و چەند ناوچەیەکی دیکە کە سەر بەم ناوچانە بوون چالاک کرانەوە. هەروەها بە بڕیاری کۆمیتەی ناوەندی لە ساڵی ١٩٥٢ پارتی دیموکراتی کورد بەشداری لە انتخابەکانی عێراق کرد و توانی کاندیدەکەی "پارێزەر مەسعوود محەممەد جەلیلزادە" لە کۆیە سەربخات. هەروەها حزب بەشداری لە ڕاپەڕینی ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٥٢ کرد کە دژی دەسەڵاتی عێراقی ئەو کاتە بوو.
کێشە ناوخۆییەکان:
سەبارەت بە کێشە ناوخۆییەکان، دووەم کۆنگرەی حزب نەیتوانی کێشەکان چارەسەر بکات. سەرەڕای ئەوەی لەلایەن لێژنەی بەڕێوەبەری کۆنگرەوە داوایان لێکرا بەشداری کۆنگرە بکەن، هەریەک لە ساڵح ڕوشدی و مستەفا کەریم بەشداری کۆنگرەیان نەکرد. ئەوان ڕێکخراوێکی نوێیان بە ناوی (حزبی دیموکراتی کوردی عێراق) دروست کرد. ئەوان تەنها وشەی پارتییان بە وشەی "حزب" گۆڕی کە هاواتان. ئەم حزبە نوێیە لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٥٢ هەڵوەشایەوە و زۆربەی ئەندامەکانی گەڕانەوە بۆ پارتی دیموکراتی کورد.
حەمزە عەبدڵڵا پابەندی بڕیارەکانی کۆنگرە نەبوو و پشتیوانی ڕێکخراوەکانی پارتی نەکرد، بۆیە لەلایەن کۆمیتەی ناوەندی حزبەوە سڕکرا. دوای سڕکردنەکە لە هاوینی ١٩٥١ حکوومەت حەمزە عەبدڵڵای دەستگیر کرد و بڕیاری دا بگەڕێتەوە تورکیا. لە هەمان کاتدا، هەڵمەتێکی دیکەی دەستگیرکردنی ئەندامانی حزب دەستی پێکرد. هەریەک لە ئیبراهیم ئەحمەد، عەلی عەبدڵڵا، عومەر مستەفا، محەممەد حەبیبی، عەونی یوسف و جەلال حوسامەدین تاڵەبانی لەلایەن حکوومەتەوە دەستگیر کران و ناچار کران بۆ چەند شارێکی عێراق دوور بخرێنەوە. بڕیارەکە زۆری نەخایاند و زوو هەڵوەشایەوە. تەنها بڕیارەکەی تایبەت بە حەمزە عەبدڵڵا وەک خۆی مایەوە. ئەو توانی لە زاخۆ خۆی ڕزگار بکات و بگەڕێتەوە سلێمانی لەو کاتەی دەیانبرد بۆ تورکیا.
دوای گەڕانەوە، حەمزە عەبدوڵڵا پەیوەندی بەو ئەندامانەی حزبی کرد کە ناڕازی بوون، لەوانەش لقی سلێمانی کە کێشەیان لەگەڵ کۆمیتەی ناوەندی هەبوو و لەلایەن ئەوانەوە دەرکرابوون، چوون بۆ پشتیوانی حەمزە عەبدوڵڵا. لەو کاتەوە، حەمزە عەبدوڵڵا و لقی سلێمانی یەکیان گرت و حزبێکیان بە ناوی «باڵی پێشکەوتووی پارتی دیموکراتی کورد - عێراق» دروست کرد. ئەوانەی لە سلێمانی پەیوەندییان بە حەمزە عەبدوڵڵاوە کرد بریتی بوون لە: موحەڕەم محەمەد ئەمین، شەهاب شێخ نووری، حەمەکەریم فەتحوڵڵا، بابە تاهیر شێخ جەلال و هتد...
لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٥٢ هەوڵێک لەلایەن کۆمیتەی ناوەندییەوە هەبوو بۆ ڕازیکردنی حەمزە عەبدوڵڵا و لقی سلێمانی کە خۆیان بە «ناوچەی ٢ی سەر بە پارتی دیموکراتی کورد - عێراق» ناودەبرد بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە ناو حزب. سەرەتا ڕازی بوون بگەڕێنەوە، بەو مەرجەی ئەندامە دەرکراوەکان بگەڕێنرێنەوە و بەشداری لە کۆنگرەی حزبدا بکەن. داواکارییەکەیان لەلایەن کۆمیتەی ناوەندییەوە قبوڵ کرا. بەڵام حەمزە عەبدوڵڵا و هاوڕێکانی پەشیمان بوونەوە. ئەم دابەشبوونەی حزب وای لە کۆمیتەی ناوەندی کاتیی حزب کرد بە پەلە ئامادەکاری بۆ بەستنی کۆنگرەی سێیەم بکەن.
سەرچاوەکان:
نامه‌ی جه‌لال تاڵه‌بانی (پیرۆت) بۆ: سه‌ركرده جه‌نه‌راڵ مسته‌فا به‌رزانی و هاوڕێی خۆشه‌ویست میرحاج ئه‌حمه‌د، (٥/١٠/١٩٥٥ – په‌كین)، مه‌سعود به‌رزانی، به‌رزانی و بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد، ١٩٣١-١٩٥٨، به‌رگی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده ـ ٢٠٠٤ز)، به‌ڵگه‌نامه‌ی ژماره ٧.
• مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان، كۆنگره و كۆنفرانس (پرۆگرام و په‌یڕه‌وی ناوخۆ)، ده‌سته‌ی ئینسكلۆپیدیای پارتی دیموكراتی كوردستان، به‌رگی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر- چاپخانه‌ی رۆكسانا- ٢٠٢١).
• حبیب محمد كریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوك ـ مطبعة خه‌بات ـ ١٩٩٨م).
• علی عبدالله، مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان - عێراق تا به‌ستنی كۆنگره‌ی سێ یه‌می، (شوێن نادیار ـ ١٩٦٨ز).
• سه‌ڵاح ره‌شید، مام جه‌لال دیداری ته‌مه‌ن له لاوێتییه‌وه بۆ كۆشكی كۆماری، (سلێمانی – چاپخانه‌ی كاردۆ – ٢٠١٧).
• عه‌بدوڵڵا مه‌ردوخ، چه‌ند یادگارێكی مامۆستا برایم ئه‌حمه‌د، (سلێمانی ـ بنكه‌ی ژین ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠١٠ز).