ژیاننامە

نوری سادق عەلی ڕەسووڵ، ناسراو بە ئەندازیار نوری شاوەیس، لە ساڵی ١٩٢٢ لە سلێمانی لەدایکبووە (١٩٢٢-١٩٨٣). کوڕی سادق شاوەیس بوو، کە ئەفسەرێک بوو لە سەردەمی شێخ مەحموودی حەفید (١٨٨١-١٩٥٦). بەشداری لە شەڕی دەربەندی بازیان دژی سوپای شاهانەی بەریتانیا کردووە. 

 هاوسەرگیری لەگەڵ ناهیدە سەلام ئەحمەد (١٩٢٢-٢٠٠٥) کردووە، کە ناسراو بوو بە خاتوو ناهیدە سەلام، ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان.

باپیری دکتۆر ڕۆژ نوری شاوەیس ئەندامی مەكته‌بی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. بروسکە نوری شاوەیس ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە.

لە ساڵی ١٩٤٥ لە کۆلێژی ئەندازیاری لە شاری به‌غدا دەرچووە. لە ساڵی ١٩٤٦ وەک ئەندازیار بۆ حیللە گواستراوەتەوە. لە ساڵی ١٩٤٨ لەلایەن دەسەڵاتدارانی شانشینی عێراقەوە بۆ حیللە دەرکراوە. لە ساڵی ١٩٦٢ بە جێگری بەڕێوەبەری کار و نیشتەجێکردن لە شاری به‌غدا دەستنیشانکراوە. لە ساڵی ١٩٦٤ وەک مامۆستا لە تەنها قوتابخانەی ناوەندی شۆڕشگێڕی لە گەڵاڵە کاری کردووە. لە ٢٩ی ئازاری ١٩٧٠ بە وەزیر وەزیری ڕێگەوبان و نیشتەجێکردن لە کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤-١٩٨٢) دەستنیشانکراوە.

لە ساڵی ١٩٧٠ لە نەخۆشخانەی کلیڤلاند لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەشتەرگەری دڵی بۆ کراوە. لە ساڵی ١٩٧٢ بە نوێنەرایەتی سەرۆک بەشداری لە پرسەی شێخ لەتیفی حەفید لە سلێمانی لەگەڵ عەلی عەبدوڵڵا کردووە مستەفا بارزانی. لە ڕۆژی یەکشەممە ٢ی تەمموزی ١٩٧٢ بۆ چارەسەر ڕەوانەی یەکێتی سۆڤیەت کرا و بۆ ماوەی مانگێک بانگهێشتی مۆسکۆ کرا.

لە ئەیلوولی ١٩٧٢ ئەندامی لیژنەی دامەزرێنەری یانەی خێزانی سەڵاحەدین بوو لە شاری به‌غدا. لە ١٢ی ئابی ١٩٧٣ بە فەرمانێکی کۆماری بە وەزیری دەوڵەت دەستنیشانکرا.

لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٤ سکرتێری گشتی سکرتاریەتی نیشتەجێکردن و شارەوانییەکانی شۆڕشی ئەیلوول بووە. لە ساڵی ١٩٧٤ دوای تێپەڕاندنی یاسای ئەنجومەنە یاسادانان و جێبەجێکارەکانی هەرێمی کوردستان بە وەزیری گواستنەوە و ڕێگەوبان دەستنیشانکرا. لە ٧ی نیسانی ١٩٧٤ بە فەرمانێکی کۆماری لە پۆستی وەزیری دەوڵەت لە کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر لابرا. لە ٢٨ی نیسانی ١٩٧٤ دوای ئەوەی حکومەتی عێراق دەستی بەسەر ماڵەکەیدا گرت، خێزانەکەی بۆ ناوچە ئازادکراوەکان دەرکران.

لە ساڵی ١٩٧٥ دوای هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلوول هەڵهات بۆ ئێران. لە تشرینی دووەمی ١٩٧٦ داوای مافی پەنابەری سیاسی لە شانشینی یەکگرتوو کرد. لە ١٤ی ئایار مافی پەنابەری سیاسی لە بەریتانیا پێبەخشرا. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣ لە شانشینی یەکگرتوو کۆچی دوایی کرد. شارەزای زمانی کوردی، عەرەبی و ئینگلیزی بوو.

خەبات

ئەندازیار نوری شاوەیس لە ساڵی ١٩٣٥ پەیوەندی بە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ئازادی کوردەوە کرد. لە ساڵی ١٩٣٦ بەشداری لە خۆپیشاندانی پرسەی جەنەڕاڵ مستەفا پاشا یاموڵکی (١٨٦٦-١٩٣٦) لە سلێمانی کرد.

لە ٢٠ی ئازاری ١٩٣٧ لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا بەهۆی داگیرساندنی ئاگری نەورۆز لە گردی مامەیارە لە سلێمانی. لە ساڵی ١٩٣٧ بەشداری لە بڵاوکردنەوەی بەیاننامەی کۆمەڵەی ئازادی کورد دژی پەیمانی سەعدئاباد کرد. لە ساڵی ١٩٣٧ بەشداری لە کۆکردنەوەی واژۆ بۆ لابردنی پارێزگار، بەڕێوەبەری پۆلیس و دادوەری دژە کوردی سلێمانی کرد. لە ساڵی ١٩٣٧ بەشداری لە بزووتنەوەیەکی سیاسی لەگەڵ برایەتی کورد لە سلێمانی کرد. لە ساڵی ١٩٣٧ یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی دارکەر لە کەرکووک. لە ساڵی ١٩٣٩ یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی پارتی هیوای کورد لە کەرکووک. لە ساڵی ١٩٣٩ لە یەکەم کۆنگرەی پارتی هیوای کورد بە جێگری سەرۆکی پارتەکە هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٤٠ نوێنەری متمانەپێکراوی سەرۆکی پارتی هیوای کورد بوو لە سلێمانی. لە ساڵی ١٩٤٢ لە کۆمەڵەی زانستی لە سلێمانی چالاک بوو.

لە ساڵی 1942، ویستی کار بۆ ڕادیۆی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکات، کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی شانشینی یەکگرتوو لە یافا، ئیسرائیلی ئەمڕۆ، دامەزرابوو بۆ پەخشکردنی هەواڵ و پڕوپاگەندە دەربارەی جەنگ. بەڵام دەسەڵاتدارانی شانشینی عراق ڕەزامەندییان لەسەر گەشتکردن و کارکردنی لە وێستگەی ڕادیۆکە نەدا و نەیتوانی ئەو کارە بکات. لە ساڵی 1944، یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ڕێگای ڕاست. لە ساڵی 1944، یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (کۆمەڵەی ڕزگاری). لە ساڵی 1945، بوو بە کادرێکی چالاکی حزبی کۆمۆنیستی کوردستانی عێراق (حزبی شۆڕشگێڕ). لە هەمان ساڵدا، ئەندامی کۆمیتەی دامەزرێنەر و سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کورد بوو. لە ساڵی 1946، ئەکتەر بوو لە شانۆگەری "لە ڕێگای وڵاتدا"، کە لە سلێمانی نمایشکرا و داهاتەکەی بەخشرایە لێقەوماوانی بوومەلەرزەکەی پێنجوێن. لە ساڵی 1947، بەشداری لە خۆپیشاندان و بەخاکسپاردنی تەرمی دوو شەهید مستەفا مستەفا (1912-1947)، ناسراو بە مستەفا خۆشناو و محەممەد مەحموود محەممەد (1922-1947)، ناسراو بە محەممەد قودسی کرد. لە ساڵی 1948، بەشداری لە خۆپیشاندانەکانی دژی پەیماننامەی پۆرتسمۆس کرد. لە ساڵی 1951، لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی کاتی پارتی دیموکراتی کورد (کۆنگرەی دووەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1953، لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) (کۆنگرەی سێیەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1955، ئەو و جەلال تاڵەبانی (1933-2017) بە ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) نامەیەکی ناڕەزاییان لە ڕێگەی حزبی کۆمۆنیستی عێراقەوە بۆ حزبی کۆمۆنیستی بەریتانیا نارد. لە ساڵی 1959، نوێنەری کۆمیتەی لقی یەک بوو لە کۆنگرەی چوارمی. دوای کۆنگرەی چوارمی، وەک سەرۆکی کۆمیتەی لقی یەکی کۆنگرەی چوارمی و پێنجەم دەستنیشانکرا. لە ساڵی 1959، وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) (کۆنگرەی چوارمی) هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1959، بەشداری لە سەرکوتکردنی کودەتای عەقید عەبدولوەهاب شەواف (1916-1959) لە مووسڵ کرد. لە 28ی حوزەیرانی 1959، بە ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) بە ناوی بەرەی یەکێتی نیشتمانییەوە نامەیەکی پشتیوانی بۆ سەرۆک وەزیرانی عێراق عەمید روکن عەبدولکەریم قاسم نارد. لە ساڵی 1959، بوو بە ئەندامی سەندیکای ئەندازیارانی عێراق. لە ساڵی 1959، جێگری سەرۆکی سەندیکای ئەندازیارانی عێراق بوو. لە نیسانی 1959، وتارێکی بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) لە کاتی گەڕانەوەی هاوڕێکانی بارزانی لە یەکێتی سۆڤیەت لە هۆڵی گەلی شاری بەغدا پێشکەش کرد.

لە ڕۆژی شەممە، 8ی کانوونی یەکەمی 1960، ئەندامی کۆمیتەی دامەزرێنەری قۆناغی خەباتی ئاشکرای پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) بوو. لە ساڵی 1960، ئەندامی کۆمیتەی کۆنفرانسی کۆنگرەی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) بوو لە ناوچەی گەرمیان. لە ساڵی 1960، سەرۆکایەتی کۆنفرانسی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان)ی لە ناوچەی گەرمەسێر کرد بۆ هەڵبژاردنی نوێنەرانی کۆنگرەی پێنجەم. لە ساڵی 1960، وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) (کۆنگرەی 5) هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1960، دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش بە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان کرد مستەفا بارزانی، بەڵام داواکارییەکەی ڕەتکرایەوە. لە ساڵی 1960، لەگەڵ شاندێکی حکومەتی عێراق سەردانی مۆسکۆی کرد و لەگەڵ بەرپرسان سەبارەت بە دۆخی باشووری کوردستان قسەی کرد. لە 21ی ئازاری 1961، بەشداری لە ئاهەنگی نەورۆز لە بۆن، ئەڵمانیا کرد. لە 23ی کانوونی یەکەمی 1961، وەک سەرۆکی لیژنەی سزاکانی وەزارەتی ڕێگەوبان و نیشتەجێکردن بۆ یەکێتی سۆڤیەت دەستنیشانکرا. لە ساڵی 1961، بوو بە ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری بانکی خانووبەرەی عێراق. 21-25ی ئابی 1961: بەشداری لە کۆنگرەی 6ی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا لە مونستەر، ئەڵمانیای ڕۆژئاوا کرد. لە ساڵی 1961، بەشداری لە کۆتا کۆبوونەوەی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) لە ماڵی دکتۆر موراد عەزیز کرد بە مەبەستی ئامادەکاری بۆ شۆڕش. لە ساڵی 1961 پێش ئەوەی لەلایەن هێزە هەواڵگرییەکانی عێراقەوە دەستگیر بکرێت هەڵات و بۆ ماوەیەک لە شاری بەغدا خۆی حەشاردابوو. لە ئەیلوولی 1961، لەگەڵ جەمال حەیدەر عاسم (1926-1963)، کە بە جەمال حەیدەر ناسراوە، ئەندامی مكتب سیاسی حزبی کۆمۆنیستی عێراق کۆبووەوە، بە مەبەستی ئەوەی یارمەتییان بدات لە شۆڕشی باشووری کوردستان. لە 18-23ی کانوونی یەکەمی 1961، بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) لە گوندی ئاواڵانی پارێزگای سلێمانی کرد بە مەبەستی درێژەدان بە شۆڕشی ئەیلوول. لە ساڵی 1962 پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمه‌رگه کرد. لە 19ی کانوونی یەکەمی 1963، ئەندامی شاندی دانوستانکاری شۆڕشی ئەیلوول بوو لەگەڵ نوێنەری حکومەتی عێراق لە ڕانیە، پارێزگای سلێمانی. لە ساڵی 1963، لەگەڵ دەیڤید ئادەمسن، ڕۆژنامەنووسی ڕۆژنامەی بەریتانی زە سەندەی تەلەگراف کۆبووەوە. لە ساڵی 1964، بەشداری لە کردنەوەی کۆنگرەی 9ی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا لە هانۆڤەر، ئەڵمانیا کرد، وەک نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان.

لە ساڵی 1964، هانی باڵی مكتب سیاسی دا بۆ شەڕکردن دژی باڵی سەرۆک. لە ساڵی 1964، لە کۆنگرەی شەشەمی پارتەکەدا بەهۆی پشتیوانیکردن لە بڕیارەکانی کۆبوونەوەی گشتی ماوەت، لە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی دیموکراتی کوردستان) دەرکرا. دوای پەیوەندییکردن بە گرووپی ئیبراهیم ئەحمەد-جەلال تاڵەبانی لە 28ی کانوونی یەکەمی 1966، پەیوەندی بە حکومەتی عێراقەوە کرد. پشتی لە شۆڕشی ئەیلوول کرد. لە 21ی شوباتی 1966، ئەو و عەلی عەبدوڵڵا و نووری ئەحمەد تەها نامەیەکیان بۆ سەرۆک نارد مستەفا بارزانی دەربڕینی ئامادەییان بۆ خزمەتکردنی پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی ئەیلوول. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٦دا، لەلایەن کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە وەک ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری کۆنگرەی حەوتەم دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٩٦٦دا، بە ڕەچاوکردنی پێگەکەی، جارێکی دیکە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی حەوتەم) هەڵبژێردرایەوە. لە ساڵی ١٩٦٦دا، لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا بە ئەندامی مەكته‌بی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٦٦دا، وەک ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٩٦٦دا، وەک ئەندامی مەکتەبی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق دەستنیشانکرا. لە ١٥ی نیسانی ١٩٦٧دا، وەک ئەندامی مەكته‌بی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان لەژێر چاودێری سەرۆک مستەفا بارزانی، بۆ نوێنەرایەتیکردنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە کۆنفڕانسی سەربازی-سیاسی کانی سماق (هەولێر). لە تشرینی دووەمی ١٩٦٨ تا شوباتی ١٩٦٩، وانەی بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموكراتی كوردستانی لە خولی یەکەمی قوتابخانەی کادیرانی پارتی لە قەزای چۆمانی پارێزگای هەولێر وتووەتەوە. لە نیسانی ١٩٦٩ تا ئابی ١٩٦٩، وانەی بەرنامەی پارتی دیموكراتی كوردستانی لە خولی دووەمی قوتابخانەی کادیرانی پارتی لە گوندی ناودۆڕانی پارێزگای هەولێر وتووەتەوە. لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠دا، ئەندامی شاندێکی نۆ کەسیی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو بۆ دانوستان لەسەر ئۆتۆنۆمی بۆ باشووری کوردستان لەگەڵ بەرپرسانی حزبی بەعس لە شاری به‌غدا. لە ١١ی ئازاری ١٩٧٠دا، ئەندامی شاندی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو بۆ ڕاگەیاندنی ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازار بۆ مافی ئۆتۆنۆمی کوردستان لەلایەن سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤-١٩٨٢).

لە ساڵی ١٩٧٠دا، لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی هەشتەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٧٠دا، لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا بە ئەندامی مەكته‌بی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان هەڵبژێردرا. لە ڕۆژی هەینی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٧٠دا، ئەندامی شاندی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو بۆ سەردانی نەجەف لە ڕۆژئاوای عێراق بەمەبەستی بەشداریکردن لە پرسەی ئایەتوڵڵای گەورە عەبدولموهسین حەکیم (١٨٨٩-١٩٧٠)، مەرجەعی شیعەکانی جیهان. لە ڕۆژی یەکشەممە ١٦ی ئابی ١٩٧٠دا، بەشداری لە ٢٤مین ساڵیادی دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە شاری به‌غدا کرد. لە تەمموزی ١٩٧٠ تا تشرینی دووەمی ١٩٧٠، وانەی بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموكراتی كوردستانی لە خولی سێیەمی قوتابخانەی کادیرانی پارتی لە شاری به‌غدا وتووەتەوە. لە ساڵی ١٩٧٠دا، ئەندامی شاندی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو لەگەڵ حزبی بەعس بۆ یەکخستنی یەکێتی مامۆستایانی کوردستان و یەکێتی مامۆستایانی عێراق. ئەم یەکگرتنە بەهۆی پێداگری لایەنەکەی دیکە لەسەر مەرجەکانیان سەرکەوتوو نەبوو. لە کۆتایی تشرینی یەکەمی ١٩٧٠دا، ئەندامی شاندی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو بۆ نەهێشتنی دەستێوەردانی حزبی بەعس لە هەڵبژاردنەکانی قوتابیان لە پارێزگای کەرکوک. لە ساڵی ١٩٧١دا، مامۆستا بوو لە خولی سێیەمی قوتابخانەی کادیران لە شاری به‌غدا. لە ڕۆژی دووشەممە ١ی شوباتی ١٩٧١دا، بەشداری لە ڕێوڕەسمی دەرچوونی خولی سێیەمی قوتابخانەی کادیرانی پارتی دیموكراتی كوردستان لە بارەگای کۆمیتەی لقی پێنجەم لە شاری به‌غدا کرد. لە ڕۆژی یەکشەممە ٣٠ی ئایاری ١٩٧١دا، بە یاوەری حەبیب فەیلی، شاندێکی کۆمیتەی ناوەندی حزبی کۆمۆنیستی بولگاریای لە شاری به‌غدا پێشوازی لێکرد. لە ڕۆژی سێشەممە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٧١دا، ساڵح عەبدوڵڵا نەجمەدین (١٩١٨-١٩٨١)، ناسراو بە سەیدا ساڵح یوسفی، پێشوازی لە شاندی حزبی کۆمۆنیستی کوردستان لە بارەگای لقی پێنجەمی پارتی دیموكراتی كوردستان لە شاری به‌غدا کرد. لە ١٦ی ئابی ١٩٧١دا، بەشداری لە ئاهەنگی جەژنی زیوین، ٢٥مین ساڵیادی دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە بارەگای کۆمیتەی لقی پێنجەم لە شاری به‌غدا کرد. لە ڕۆژی چوارشەممە ١٢ی نیسانی ١٩٧٢دا، شاندێکی حزبی سۆسیالیستی یەکگرتووی ئەڵمانیا بە سەرۆکایەتی فرۆست لە بارەگای کۆمیتەی لقی پێنجەم لە شاری به‌غدا پێشوازی لێکرد. لە ڕۆژی یەکشەممە ٢٨ی ئایاری ١٩٧٢دا، شاندێکی حزبی کۆمۆنیستی لوبنانی بە سەرۆکایەتی نەدیم عەبدولسەمەد لە شاری به‌غدا پێشوازی لێکرد.

لە ڕۆژی پێنجشەممە، ١ی حوزەیرانی ١٩٧٢، شاندێکی پارتی دیموكراتی كوردستان و حزبی شیوعی عێراق لەگەڵ سەددام حوسێن (١٩٣٧-٢٠٠٦)، کە بە سەددام تکریتیش ناسراوە، کۆبوونەوە بۆ تاوتوێکردنی بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق. لە ڕۆژی دووشەممە، ٥ی حوزەیرانی ١٩٧٢، بە یاوەری شاندێک لە سەرکردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان، پێشوازی لە شاندێکی حزبی شیوعی سۆڤیەت بە سەرۆکایەتی مالیەخۆڤ لە بارەگای لقی پێنجی کۆمیتەی ناوەندی کرد. لە ساڵی ١٩٧٢، سەردانی شارۆچکەی زاخۆی سەر بە پارێزگای دهۆکی کرد بۆ بەسەرکردنەوەی دامەزراوە حکومییەکان و پارتی دیموكراتی كوردستان. لە ئابی ١٩٧٢، بە داوای حزبی شیوعی سۆڤیەت، لەگەڵ شاندێکی پارتی دیموكراتی كوردستان لەگەڵ بەرپرسانی سۆڤیەت کۆبووەوە و پەیوەندییە دووقۆڵییەکانیان تاوتوێ کرد. لە ڕۆژی یەکشەممە، ٨ی نیسانی ١٩٧٣، پێشوازی لە شاندێکی هاوبەشی شیوعییەکانی یوگسلاڤیا لە بارەگای لقی پێنجی پارتی دیموكراتی كوردستان کرد. لە نیسانی ١٩٧٣، ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی ئاشتی و هاوکاری بوو لە کۆماری عێراق. لە ڕۆژی سێشەممە، ١٧ی تەمموزی ١٩٧٣، لەگەڵ شەرەف ڕەشیدۆڤ، کاندیدی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت، لە باڵیۆزخانەی سۆڤیەت لە شاری به‌غدا کۆبووەوە. لە ساڵی ١٩٧٣، مامۆستای بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو لە خولی چوارەمی قوتابخانەی کادیرانی پارتی لە گوندی نەوپرانی سەر بە پارێزگای هەولێر. لە ڕۆژی هەینی، ١ی شوباتی ١٩٧٤، وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان و وەزیری دەوڵەت لە کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤-١٩٨٢)، بەشداری لە ڕێوڕەسمی کردنەوەی کۆنگرەی پێنجەمی یەکێتی مامۆستایانی کوردستان کرد. لە ١٢ی ئازاری ١٩٧٤، دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەشی سەرۆک کۆماری عێراق ئەحمەد حەسەن بەکر کرد بە هۆی جێبەجێنەکردنی ڕێککەوتنی ١١ی ئازار لەلایەن حکومەتی عێراقەوە. لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥، لە کۆتا کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی كوردستان، پشتیوانی لە بەردەوامبوونی شەڕ لەگەڵ سوپای عێراق کرد. لە ساڵی ١٩٧٦، ئەندامی مەکتەبی سیاسی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموكراتی كوردستان (کۆنفڕانسی بەرلین) بوو. لە ساڵی ١٩٧٩، لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموكراتی كوردستان (کۆنگره‌ی نۆیه‌م) هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٧٩، لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٧٩ پارتی دیموكراتی كوردستانی بەجێهێشت. لە ٢٦-٣٠ی تەمموزی ١٩٨١، لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی كوردستان (کۆنگرەی یەکەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٨٢، هەوڵی ئاشتەوایی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و پارتی دیموکراتی گەلی کوردستانی دا. لە ٢٦-٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٩، کۆنگرەی دووەمی پارتی دیموکراتی گەلی کوردستان بە ناوی ئەوەوە ناونرا.

بەرهەمەکانی: 

  1. لە بیرەوەرییەکانمەوە - ١٩٨٥

سەرچاوەکان:

  • ئەرشیفی دەستەی ئینسکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان

  • عبدالمجید شوقي البكري، المللحمة الموصلیة في المخازي الشیوعیة، (موصل ـ مطبعة الجمهوریة ـ ١٩٦٣م)، ص ٦٢.

  • فه‌له‌كه‌دین كاكه‌یی، كوده‌تای ڕۆحی، وه‌رگێڕانی شێرزاد هه‌ینی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی شه‌هاب ـ ٢٠١٦ز)، ل ٧٤.

  • یاسین قادر به‌رزنجی، شانۆگه‌رییه‌كانی سلێمانی له‌ ساڵانی ١٩٢٦ ـ ١٩٦١دا، (سلێمانی ـ ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م ـ ٢٠٠١ز)، ل ٤٩.

  • ئاسۆ عومه‌ر سواره‌، سلێمانی و خاكی، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی شڤان ـ ٢٠١٩ز)، ل ل ٣٦٦، ٥٠٣.

  • عزیز حسن البارزاني، الحركة القومیة الكوردیة التحرریة في كوردستان العراق ١٩٣٩ ـ ١٩٤٥، (دهوك ـ دار سپیریز للطباعة والنشر ـ مطبعة وزارة التربیة ـ ٢٠٠٢م)، ص ١٢٤.

  • زكي خیري، صدی السنین في ذاكرة شیوعي عراقي مخضرم، (ستوكهولم ـ ١٩٩٤م)، ص ٢٣١.

  • عه‌قیله‌ ڕواندزی، یاد و ئافه‌رین، (هه‌ولێر ـ سه‌نته‌ری شاووشكا بۆ چالاكی ڕۆشنبیری ـ چاپخانه‌ی په‌روه‌رده‌ ـ ٢٠٠٥ز)، ل ل ١٥٩ ـ ١٦١.

  • فرهاد عوني، اسرار وخفایا الأنتخابات الطلابیة في محافظة كركوك قبل ٣٢ عاما، مجلة گولان العربي، مؤسسة گولان للثقافة والأعلام، العدد ٦٦، السنة السادسة أربیل، مطبعة وزراة التربیة، ٣٠ تشرین الثاني ٢٠٠١م، ص ١٣٥.

  • كریس كوچرا، جنبش ملی كرد، ترجمه‌ی ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسسه‌ انتشارات نگاه ـ ١٣٧٧هـ ش)، ص ص ١٦٩، ١٨٨، ٢٤٤، ٢٥٥، ٢٦٠، ٣٢٧، ٣٣٨، ٣٤٤، ٣٨٤.

  • نوزاد علي احمد، صحافة الحزب الدیمقراطي الكردستاني خارج الوطن، (السلیمانیة ـ مؤسسة ژین لاحیاء التراث الوثائقي والصحفي الكردي ـ ٢٠١٠م)، ص ١١.

  • دیوید آدامسن، پیكار كردستان، ترجمه‌ جواد هاتفی، (تهران ـ مؤسسه‌ انتشاراتی عطائی ـ چاپخانه‌ محمدعلی علمی ـ ١٣٤٨ ھ . ش)، ص ص ١٢٥، ١٣١.

  • مه‌هدی محه‌مه‌د قادر، پێشهاته‌ سیاسییه‌كانی كوردستانی عێراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلێمانی ـ سه‌نته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ی ستراتیجیی كوردستان ـ ٢٠٠٥ز)، ل ل ٩٥، ١٢٦، ١٢٩، ١٣٢، ١٣٤. 

  • شوان محه‌مه‌دئه‌مین ته‌ها خۆشناو، هه‌ولێر له‌ نێوان ساڵانی (١٩٥٨ ـ ١٩٦٣) لێكۆڵینه‌ویه‌كه‌ له‌ بارودۆخی سیاسی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات ـ ٢٠١٢ز)، ل ٢٩٣.

  • شوان محه‌مه‌دئه‌مین ته‌ها خۆشناو، هه‌ولێر له‌ نێوان ساڵانی ١٩٦٣ ـ  ١٩٧٠ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژووییه‌ له‌ بارودۆخی سیاسی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین ـ ٢٠١٦ز)، ل ل ٦١، ١٤٩، ١٥٥، ١٧١، ٣٣١.

  • عه‌بدوڕە‌حمان شه‌ڕەفكه‌ندی، چێشتی مجێور، (پاریس ـ ١٩٩٧ز)، ل ٣٥٦.

  • ئاماده‌كردنی : سه‌ڵاح ڕە‌شید، دیداری ته‌مه‌ن، به‌شی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠١٧ز)، ل ل ١٨٣ ـ ١٨٤.

  • ئه‌كره‌می ساڵحی ڕه‌شه‌، شاری سلێمانی، به‌رگی پێنجه‌م، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی ڕه‌هه‌ند ـ ٢٠١٨ز)، ل ٥٥٥.

  • ئه‌ندریۆس باكوری، ئێزگه‌، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی شه‌هاب ـ ٢٠٠٩ز)، ل ل ١٧٥، ١٧٧.

  • اعفاء خمسة وزراء وتعیین خمسة جدد، جریدة التآخي، العدد ١٥١٢، بغداد، مطبعة التایمس، الأثنین، ٨ نیسان ١٩٧٤م، ص ١.

  • أمر وزاري الرقم ٩٩، جریدة الوقائع العراقیة، وزارة الارشاد في العراق، العدد ٤٨٠، السنة الثالثة، بغداد، الثلاثاء، ٧ شباط ١٩٦١م، ص ٣.

  • سه‌عدی عوسمان هه‌روتی، په‌یوه‌ندی نێوان كورد و سۆڤیت له‌ سێ به‌ڵگه‌نامه‌ی به‌ریتانیدا، گۆڤارا رووگه‌ھ، سه‌نته‌رێ زاخۆ بۆ ڤه‌كولینێن كوردی، هه‌ژمارا ٦، بهارا ٢٠١٩ز، ل ٣٥.

  • ٥ وزیر كرد از كابینه‌ اخراج شدند، روزنامه‌ اطلاعات، شماره‌ ١٤٣٧٣، تهران، دوشنبه‌، ١٩ فروردین ١٣٥٣ ھ . ش، ص ٢.

  • تأسیس نادي صلاح الدین، جریدة التآخي، العدد ١١٣٢، بغداد، مطبعة التایمس، السبت، ٩ أیلول ١٩٧٢م، ص ٤.

  • جەرجیس فەتحوڵڵا، عێراق لە سەردەمی قاسمدا، بیروڕا و تێبینییەکان ١٩٥٨ ـ ١٩٨٨، بەرگی دووەم، (سوید ـ دەزگای نەبز بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە ـ ١٩٨٩ز)، ل ٧٢٨.

  • حەبیب محەمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان ـ عێراق (لە وێستگە سەرەکییەکاندا) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهۆک ـ چاپخانەی خەبات ـ ١٩٩٨ز)، ل ل ٢٨، ٤٧، ٥٠، ٥٧، ٦١، ٦٧ ـ ٦٨، ١١٧، ١٢٤، ١٤٧، ١٥٢، ١٥٩، ٤٨٨.

  • سامی شۆڕش، کوردستان و کورد، چاپی دووەم، (هەولێر ـ چاپخانەی ڕۆژهەڵات ـ ٢٠١٩ز)، ل ١٢٥.

  • سامی عەبدولڕەحمان، لە لاپەڕەکانی منەوە، (کوردستان ـ بڵاوکراوەکانی پارتی گەلی دیموکراتی کوردستان ـ چاپخانەی گەل ـ ١٩٩١ز)، ل ل ٢٩ ـ ٣١.

  • شەعبان سەعید محەمەد، ئەز و هەڤرکی و پێلێت خەما، (دهۆک ـ چاپخانا کۆلێژا شەریعێ ـ ٢٠٠٠ز)، ل ٤٢.

  • شەکیب عەقراوی، ساڵانی مەینەت لە کوردستان، گرنگترین ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکان لە کوردستان و عێراق لە ١٩٥٨ تا ١٩٨٠، چاپی دووەم، (هەولێر ـ چاپخانەی منارە ـ ٢٠٠٧ز)، ل ل ١٥٢، ٣٠٣.

  • شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ڕۆژانێ لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوول، چاپی دووەم، (هەولێر ـ نووسینگەی تەفسیر ـ ٢٠١٦ز)، ل ٢١٠.

  • عیسمەت شەریف وانلی، کوردستانی عێراق ناسنامەیەکی نیشتمانی (لێکۆڵینەوەیەک لە شۆڕشی ١٩٦١)، وەرگێڕانی: سوعد محەمەد خدر، (سلێمانی ـ دەزگای ژین ـ چاپخانەی شڤان ـ ٢٠١٢ز)، ل ل ٣٢٦، ٣٢٨.

  • مەرسوومی کۆماری ژمارە ١٨٠، ڕۆژنامەی وەقائیعی عێراقی، وەزارەتی ڕاگەیاندنی عێراق، ژمارە ١٨٦٧، ساڵی دوازدەهەم، بەغدا، سێشەممە، ١٤ی نیسانی ١٩٧٠ز، ل ١١.

  • نووری شاوەیس، لە بیرەوەرییەکانم، (بێ شوێن ـ بڵاوکراوەکانی پارتی گەلی دیموکراتی کوردستان ـ ١٩٨٥ز)، ل ل ١٠ ـ ١٢، ١٤، ١٨، ٢٠ ـ ٢١، ٢٥، ٣٤، ٥٢، ٦٢، ٧٩، ٨١، ٨٣ ـ ٨٥، ٨٩ ـ ٩٠.