حکومەتی عێراق لە ناوەڕاستی کانوونی یەکەمی ١٩٦٤ەوە دەستی کرد بە بەکارهێنانی بیانوو و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی ڕێگای نیەتی خراپ، و دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدانی خەڵک لە شارۆچکە و شارەکانی کوردستان بە بیانووی دروستکردنی ئاژاوە... لە هەمان کاتدا جوڵەی سوپا هەبوو، لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٥ پەیوەندییەکانی نێوان سەرکردایەتی شۆڕشی کورد و حکومەت ئاڵۆز و خراپ بوو، تەنانەت پێشهاتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە عەبدولسەلام عارف لە بڕگەکانی ئاگربەستی واژۆکراوی شوباتی ١٩٦٤ پاشگەز بووەتەوە و هەوڵ دەدات بیانوویەک بۆ دەستپێکردنەوەی شەڕ بدۆزێتەوە، بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەمەش دەتوانرێت بگەڕێینەوە بۆ قسەی ڕۆژنامەنووسێکی بیانی کە مانگێک دوای ئاگربەست سەردانی کوردستانی کردووە، کە وتی: "هیچ شتێکم نەبینی جگە لە وێرانکاری و کاولکاری" و زیادی کرد "هەموو ئەو گوندانەی لەسەر ڕێگا سەرەکییەکانی سلێمانی بوون بۆردومان کران و بە بۆمبی ناپاڵم سوتێنران تا بوون بە خۆڵ و خاشاک، لە ماوەی پێنج مانگدا ٣٠٠٠ گوند وێران کران".
پارتی دیموكراتی كوردستان بە بۆنەی تێپەڕبوونی ساڵێک بەسەر ئاگربەستەکەدا بانگەوازی مانگرتنی گشتی لە کوردستان کرد، هەرچەندە مانگرتنەکە لە زۆرێک لە شار و شارۆچکە کوردییەکان سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا، لە کۆتایی ئاداری ١٩٦٥ سوپاى عێراق جارێکی تر شەڕی بەسەر کوردستاندا سەپاند، بەو باوەڕەی کە پەرتەوازەیی سیاسی و سەربازی پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆڕشی کوردستان کاتی گونجاوە بۆ سەپاندنی شەڕێک کە دەرفەتی سەرکەوتنیان زیاد بکات.
حکومەتی عێراق پلانی دانا بۆ دەرکردنی چیای سەفین لە دەستی هێزەکانی پێشمەرگە، چونکە لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی چیاکەوە هەڕەشەی سەر ڕێگای گشتی هەولێر - ڕواندز لەناو دەبات، کە هێزەکانیان هەمیشە لە کەمینی هێزەکانی پێشمەرگەدا بوون، لە لایەکی ترەوە دەکرا هێزەکانی پێشمەرگە لە دەشتی هەولێر دەربکرێن، کە دانیشتوان ڕۆڵێکی کارایان لە دابینکردنی خۆراک و پێداویستی بۆ پێشمەرگە هەبوو، دەبێت بوترێت کە ڕێگای نێوان هەولێر - شەقڵاوە تا ڕواندز درێژ دەبێتەوە، کە ڕێگای سەرەکی کەمپی سپیلک و گارنیزۆنی ڕواندز و دەیان بنکەی پۆلیسە، کە دەبێت مەترسییەکانی لێ دوور بخرێتەوە. بۆ لەناوبردنی ئەو مەترسییانە سوپاى عێراق ئامادەکاری تەواوی بۆ هێرشکردنە سەر چیاکە و لێدانی ئامانجەکانی کرد، سوپاى عێراق ژمارەیەکی زۆر لە یەکە سەربازییەکانی فیرقەی دووی لە ناوچەکە کۆکردەوە، لەوانە لیوای یەک، لیوای ١٤، لیوای ١٥، لیوای ٢٠ و ٩. جێگای سەرنجە تێبینی ئەوە بکەین کە کۆنترۆڵکردنی چیای سەفین و نەهێشتنی چالاکییەکانی پێشمەرگە بە ئەنقەست لەلایەن بەرپرسانی سەربازی حکومەتەوە بوو، تا ئەو ڕادەیەی کە خودی سەرۆک عەبدولسەلام عارف خۆی هات بۆ شەقڵاوە بۆ سەردانیکردنی بەرەکانی شەڕ.
زانیارییەکان لە ڕێگەی ڕێکخستنەکانی پارتی دیموكراتی كوردستانەوە دەگەیشتە دەست بەرپرسانی پێشمەرگە سەبارەت بەم جوڵە سەربازییانەی سوپاى عێراق، هەروەها هەواڵی گەیشتنی نزیکەی ٣٠ هەزار چەکداری بەکرێگیراو لە ناوچەی سۆران و بادینان گەیشت، شەڕی سەفین شەڕێکی گەورە بوو کە بەرەیەکی فراوانی لە ناوچەی کۆیە بەرەو گەرووی کۆمسپان و سەفین و ناوچەی شەقڵاوە بەرەو چیای هۆری و زەینتەر گرتبووەوە، لە بەرامبەردا هێزەکانی شۆڕشی کوردستان لە چیای سەفین پێکهاتبوون لە نزیکەی ١٠٠٠ پێشمەرگە لە هێزی سەفین و ٣٠٠ پێشمەرگە لە هێزی دەشتی هەولێر و هێزی بێتواتە،
شایەنی باسە سوود لە هەندێک یەکەی شەڕکەری میسری وەرگیرا کە لە دەوروبەری شاری به‌غدا جێگیرکرابوون بۆ بەشداریکردن لە شەڕەکەدا.
لە بەرامبەر ئەم هێزە گەورەیەی سوپاى عێراق، پاراستنی ناوچەکە لە ئەستۆی هێزی سەفین بوو، ئەو هێزە پێکهاتبوو لە فەرماندەی گشتی بەرەکە ڕەشید سندی و فەرماندەی هێزەکە نەقیب تاهیر عەلی والی و بارەگاکەی لە ناحیەی هێران بوو، فەوجی سێیەم بە سەرکردایەتی وەیسی کوێخا عەزیز، فەوجی دووەم بە سەرکردایەتی مەلا غەریب، فەوجی سێیەم بە سەرکردایەتی مام برایم کاکۆ، فەوجی دەشتی هەولێر بە سەرکردایەتی فارس باوە بوو، هەموو ئەم هێزانە بەسەر چوار تەوەرەدا دابەشکران: تەوەرەی یەکەم لە گوندی زیارت، تەوەرەی دووەم لە سەرمەیدان، تەوەرەی سێیەم لە سەری ڕەش، و تەوەرەی چوارەم لە حەجەران.
یەکەم هێرشی سوپاى عێراق شەوی ١٢-١٣ نیسانی ١٩٦٥ دەستی پێکرد، کاتێک کۆپکی سوری کۆنترۆڵ کرد، پاشان بۆ ماوەی هەشت ڕۆژی بەردەوام چیای سەفینی لە هەموو بەرەکانی سوپاى عێراقەوە تۆپباران کرد، گەورەترین هێرشیان بۆ سەر چیای سەفین لە ٢١ نیسانی ١٩٦٥ لەسەر هەردوو بەرەی کۆمسپان و زیارت دەستی پێکرد، لە هەمان کاتدا سوپاى عێراق هێرشی ئەنجامدا بۆ زیادکردنی فشار لەسەر بەرەکە و ڕێگریکردن لە گەیشتنی هێزەکانی پێشمەرگە بۆ سەفین، کە نەیتوانی پێشکەوتن بەدەستبهێنێت و کۆمەڵێک چەک و ذخیره و فڕۆکە و تانک و زرێپۆشی جیاوازی بەکارهێنا، سەرەڕای ئەوەش تووشی شکستێکی گەورە بوو، ئەمەش حکومەتی ناچار کرد پێداچوونەوە بە پلانە پێشووەکانی خۆیدا بکات، بۆ ئەم مەبەستە شتێکی نوێی داهێنا بە بەخشینی پاداشتی (دارایی) بۆ کۆنترۆڵکردنی هەر لوتکە و بەرزایی و زنجیرە چیایەک، نرخەکە بەپێی توندی و سەختی و گرنگی ستراتیژی پێگەکە دیاری دەکرا، بۆ نموونە، سەرۆکی بەکرێگیراوەکان زێرۆ هەرکی وەک بەڵێندەرێک لەگەڵ حکومەت ڕازی بوو چیای سەفین لە پێشمەرگە وەربگرێتەوە بەرامبەر ٢٠ هەزار دینار، لە هەمان شەڕدا سەعید تەها زێباری ڕازی بوو لوتکەی کڕۆتە، پێگە بەهێز و ستراتیژییەکەی سەر چیای سەفین کۆنترۆڵ بکات بەرامبەر ١٠٠٠٠ دینار، هەرچەندە ئەم پلانەی حکومەت کاریگەری لەسەر درێژکردنەوەی ماوەی شەڕەکە هەبوو، بەڵام لە کۆتاییدا چارەنووسی ئەم دوو بەکرێگیراوە کوژران بوو.
بەردەوامی هێرش و بۆردومانەکان بۆ سەر پێگەکانی پێشمەرگە و بەکرێگیراوەکان و گۆڕانی پلانی سوپاى عێراق، لە بەرامبەردا بارودۆخی گشتی پێشمەرگە لە ڕووی چەک و ذخیره و زیانی گیانی و خراپی باری تەندروستی بریندارانەوە شۆککەر بوو. هەروەها بەهۆی سەختی چیاکەوە گەیشتن بە خۆراک و ذخیره و پێداویستییە پزیشکییەکان بۆ پێشمەرگە ئاسان نەبوو، ئەمەش مانەوە و بەرگریکردن لە چیاکەی سەخت کردبوو، بۆیە فەرماندەکانی پێشمەرگە بڕیاری کشانەوەیان دا بۆ ماوەیەک، زیانەکانی سوپاى عێراق لە شەڕەکانی چیای سەفین ١٥٤ کوژراو و ٣٤٨ بریندار و ٣٢ دیل بوو، ٢٢ پێشمەرگەی هێزەکانی شۆڕشی کوردستان شەهید بوون و ٨٦ کەسی تریش بریندار بوون.
بە شێوەیەکی گشتی شەڕی چیای سەفین گرنگە، چونکە درێژترین شەڕە لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوول کە لە ١٢ی نیسانەوە تا ١٧ی تەمموزی ١٩٦٥ بەردەوام بوو کە ٩٥ ڕۆژی خایاند، کە سوپاى عێراق تێیدا هەموو جۆرە چەکێکی وشکانی و ئاسمانی لە چوارچێوەی چەکە مۆدێرنەکاندا بەکارهێنا، ژمارەی پێشمەرگە لە گۆڕەپانی شەڕدا زیاتر لە ١٠٠٠ بوو، بەڵام ژمارەی سەرباز و بەکرێگیراوەکان گەیشتە ٤٠٠٠٠، سەرەڕای لەدەستدانی چیای سەفین لەلایەن هێزەکانی شۆڕشی کوردستانەوە بەهۆی ئەم شەڕە نایەکسانەوە، کەمکردنەوەی ژمارەی قوربانیان و زیانەکان یان کشانەوە لە کاتی شەڕدا هەندێک جار بە سەرکەوتن دادەنرێت.
سەرچاوەکان:١- شوان محەمەدئەمین تەها خۆشناو، هەولێر لە نێوان ساڵانى ١٩٦٣ – ١٩٧٠، (چاپخانەى زانکۆى سەڵاحەددین- هەولێر- ٢٠١٦).
٢- کریس کۆچێرا، کورد لە سەدەى نۆزدەو بیستدا، و: حەمە کەریم عارف، چاپى چوارەم، (خانەى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاوێر- ٢٠٠٧).
٣- هاوکار کەریم حمە شریف، شۆڕشى ئەیلوول، چاپخانەى زانکۆى سەڵاحەددین، (هەولێر- ٢٠١٢).
٤- محەمەد مەلا قادر، سەربردە – کورتەیەک لە بیرەوەرییەکان، (بڵاوکراوەى ئاراس- هەولێر- ٢٠٠٩).
٥- عصمت شریف وانلي، كردستان العراق هوية وطنية (دراسة في ثورة ١٩٦١)، ت: سعاد محمد خضر، مطبعة شڤان، السلیمانیة، ٢٠١٢.
٦- خورشید شێرە، خەبات و خوێن، چاپى سێیەم، چاپخانەى حاجى هاشم، هەولێر، ٢٠١٥.