لە ناوەڕاستی کانوونی یەکەمی 1964، حکومەتی عراق دەستی کرد بە دروستکردنی بیانووی جۆراوجۆر بۆ نانەوەی ناسەقامگیری لە کوردستان، پەنای بردە بەر کردەوەی وەک دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدانی خەڵک لە شار و شارۆچکەکان بە بیانووی پاراستنی ئاسایش لە ناو ئاژاوەیەکی دروستکراودا. لە هەمان کاتدا، جوڵەیەکی بەرچاوی هێزە سەربازییەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا هەبوو، کە گرژییەکانی زیاتر کرد. تا سەرەتای 1965، پەیوەندییەکانی نێوان سەرکردایەتی شۆڕشی کورد و حکومەتی عراق بە شێوەیەکی بەرچاو تێکچوو. پێشهاتەکان زیاتر ئاماژەیان بەوە دەکرد کە سەرۆک عەبدولسەلام عارف لە ڕێککەوتنی ئاگربەستی شوباتی 1964 و بەڵێنەکانی پەیوەست بەو ڕێککەوتنە پاشگەز دەبێتەوە. لە جیاتی ئەوە، وادیار بوو بە چالاکانە بەدوای بیانوودا دەگەڕێت بۆ هەڵگیرساندنەوەی شەڕ. بۆ سەلماندنی ئەم بانگەشەیە، تێبینییەکانی ڕۆژنامەنووسێکی بیانی کە کەمێک دوای ئاگربەستەکە سەردانی کوردستانی کردووە، وەک بەڵگەیەکی بەهێز دەمێنێتەوە. ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەردانەکەیدا "هیچی جگە لە وێرانکاری نەبینیوە" و ڕایگەیاند کە "سەرجەم گوندەکانی سەر ڕێگە سەرەکییەکانی سلێمانی بۆردومان کراون و سووتێنراون و بوون بە خۆڵەمێش"، کە 3,000 گوند لە ماوەی تەنها پێنج مانگدا وێران کراون.
بۆ یادکردنەوەی ساڵیادی ئاگربەستەکە، پارتی دیموكراتی كوردستان (پەدەکە) مانگرتنی گشتیی لە سەرانسەری کوردستان ڕێکخست، کە سەرکەوتنێکی بەرچاوی لە چەند شار و شارۆچکەیەک بەدەستهێنا. بەڵام، ئەم هەوڵانە لە کۆتاییدا بێ ئەنجام بوون چونکە حکومەتی عراق نەجوڵا. تا کۆتایی ئاداری 1965، سوپای عراق جارێکی تر شەڕی بەسەر کوردستاندا سەپاند، و ئەو کاتەی بە گونجاو دەزانی بۆ مسۆگەرکردنی سەرکەوتن قۆستەوە. دابەشبوونی سیاسی و سەربازی لە ناو پەدەکە و شۆڕشی کورد وادیار بوو بڕیاری حکومەتی بەهێزتر کرد.
پلانی ناوەندی حکومەتی عراق بریتی بوو لە گرتنی چیای سەفین، چونکە ئەم شوێنە ستراتیژییە بۆ ئامانجەکانیان زۆر گرنگ بوو. کۆنتڕۆڵکردنی چیاکە هەڕەشەی بەردەوامی سەر ڕێگای هەولێر-ڕەواندز لەناو دەبرد، ڕێگایەک کە زۆرجار لەلایەن هێزی پێشمه‌رگه-وە بۆسەی بۆ دادەنرا. جگە لەوەش، کۆنتڕۆڵکردنی چیای سەفین پێشمه‌رگه-ی ناچار دەکرد لە دەشتی هەولێر بکشێنەوە، ناوچەیەک کە دانیشتووانەکەی بە چالاکانە پشتگیری شۆڕشگێڕانیان بە خۆراک و پێداویستی دەکرد. هەروەها، ئەو ڕێگایەی هەولێر و شەقڵاوە بە ڕەواندز دەبەستێتەوە، کە وەک هێڵێکی گرنگی دابینکردنی پێداویستی بۆ بنکە سەربازییەکانی سپیلک و هەمیا و هەروەها چەندین بنکەی پۆلیس خزمەتی دەکرد، پارێزراو دەبوو. بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، سوپای عراق ئامادەکارییەکی بەرفراوانی کرد، ژمارەیەکی زۆری لە فیرقەی 2ی جوڵاند، لەوانە لیوای 1، لیوای 14، لیوای 15، لیوای 20، و لیوای 9. گرنگی ئەم ئۆپەراسیۆنە ئەوەندە بوو کە سەرۆک عەبدولسەلام عارف بە کەسی سەردانی شەقڵاوەی کرد بۆ هەڵسەنگاندنی مەیدانەکانی شەڕ و چاودێریکردنی پێشکەوتنەکان.
لە ڕێگەی ئەو زانیارییانەی کە سیخوڕەکانی پەدەکە لە ناو سوپای عێراقدا کۆیان کردبووەوە، سەرکردایەتی پێشمه‌رگه ئاگاداری ئەم جوڵانە سەربازییانە بوون، لەوانە ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە نزیکەی 30,000 بەکرێگیراو کە بۆ سۆران و بادینان نێردرابوون. ئەوەی بەدوایدا هات شەڕی مەزنی سەفین بوو، کە بەرەیەکی بەرفراوانی لە کۆیە تا بەندەری گۆمەسپان، سەفین، شەقڵاوە، هاورێ، و چیای زیناتیر دەگرتەوە. لە بەرامبەردا، هێزەکانی شۆڕشی کوردستان کە بەرگرییان لە چیای سەفین دەکرد پێکهاتبوون لە نزیکەی 1,000 پێشمه‌رگه لە هێزی سەفین، 300 لە هێزی دەشتی هەولێر، و هێزی پشتیوانی زیاتر لە هێزی بێتواتە. هەروەها، یەکینە شەڕکەرەکانی میسر کە لە نزیک شاری به‌غدا جێگیر کرابوون هێنران بۆ پشتگیریکردنی سوپای عراق.
سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی هێزێکی زۆرتر لە ڕووی ژمارەوە، هێزی سەفین بەرپرسیارێتی سەرەکی بەرگریکردن لە ناوچەکەی لە ئەستۆ بوو. بە فەرماندەیی ڕەشید سندی، لەگەڵ عەقید تاهیر عەلی والی کە ئۆپەراسیۆنەکانی لە هیرانەوە بەڕێوەدەبرد، هێزەکە دابەش کرابوو بۆ چوار فوج. وەحید کوێخا عەزیز فەرماندەیی فوحی یەکەم، مەلا غەریب فەرماندەیی فوحی دووەم، مام براهیم کاکۆ سەرپەرشتی فوحی سێیەم، و فارس باوە فەرماندەیی فوحی دەشتی هەولێری دەکرد. ئەم هێزانە زیاتر بەسەر چوار تەوەرەدا دابەش کرابوون: گوندی زیارەت، سەرمەیدان، سەری ڕەش، و هوجران.
سوپای عراق یەکەم هێرشی خۆی لە شەوی 12–13ی نیسانی 1965 دەستپێکرد، کە کیپکی سوری گرت و بۆ ماوەی هەشت ڕۆژی بەردەوام چیای سەفینی تۆپباران کرد. گەورەترین هێرشیان لە 21ی نیساندا ڕوویدا، کە بەندەری گۆمەسپان و زیارەتی کردە ئامانج. بۆ خستنەگەڕی فشاری زیاتر و ڕێگریکردن لە گەیشتنی هێزی پشتیوانی پێشمه‌رگه بۆ سەفین، هێزەکانی عراق هێرشی هاوئاهەنگییان لە چەند بەرەیەکەوە دەستپێکرد. سەرەڕای بەکارهێنانی جبەخانەیەکی بەرفراوانی چەکی زەمینی و ئاسمانی، تانک و زرێپۆش، سوپای عراق نەیتوانی پێشکەوتنی بەرچاو بەدەستبهێنێت و تووشی شکستی دووبارە بوو. لە وەڵامی ئەم شکستە، حکومەت ستراتیژییەکی نوێی پاداشتکردنی داهێنا، کە پاداشتی دارایی پێشکەش دەکرد بۆ گرتنی لوتکە و گردە ستراتیژییەکان. بۆ نموونە، سەرۆک جاش زێرۆ هەرکی ڕازی بوو چیای سەفین بە 20,000 دینار بگرێتەوە، لە کاتێکدا سەعید تەها زێباری هەوڵیدا شوێنی گرنگی گارۆتا بە 10,000 دینار داگیر بکات. هەرچەندە ئەم ستراتیژییە شەڕەکەی درێژخایەن کرد، بەڵام هەردوو فەرماندەکە لە کۆتاییدا لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەکاندا کوژران.
هێرشە بەردەوامەکان، تۆپبارانی بێوچان و بۆردومانی ئاسمانیی پێگەکانی پێشمه‌رگه، لەگەڵ بەشداریکردنی بەکرێگیراوان و ستراتیژە گۆڕاوەکانی سوپای عراق، ئاستەنگی زۆر گەورەیان بۆ هێزە کوردییەکان دروست کرد. سەرەڕای ئەوەش، هێزی پێشمه‌رگه ڕووبەڕووی کەمیی توندی چەک و تەقەمەنی بوونەوە، هەروەها ژمارەی بریندارەکان ڕووی لە زیادبوون بوو و دۆخی تەندروستی بریندارەکانیش بەرەو خراپتر دەچوو. لەگەڵ ئەوەشدا، زەوییە سەختەکە گواستنەوەی خۆراک، پێداویستی پزیشکی و هێزی پشتیوانیی کردبووە کارێکی نزیک بە مەحاڵ، ئەمەش ڕاگرتن و بەرگریکردن لە چیای سەفینی ڕۆژ بە ڕۆژ سەختتر دەکرد. ئەم بارودۆخانە فەرماندەکانی پێشمه‌رگەی ناچار کرد بڕیاری سەختی کشانەوەی کاتی بدەن بۆ پاراستنی هێزەکانیان و خۆڕێکخستنەوە.
لە ماوەی شەڕەکەدا، سوپای عراق زیانی گەورەی بەرکەوت، بە جۆرێک 154 سەربازیان لێ کوژرا، 348 بریندار بوون و 32 سەربازیش بە دیل گیران. لە بەرامبەردا، هێزە شۆڕشگێڕەکانی کوردستان 22 پێشمه‌رگەیان شەهید بوو، لەگەڵ 86 بریندار. شەڕی چیای سەفین گرنگییەکی مێژوویی زۆری هەیە، چونکە بە درێژترین شەڕ لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوول دادەنرێت. شەڕەکە لە نیسانی 12 تا تەمموزی 17، 1965 بەردەوام بوو—کە دەکاتە کۆی 95 ڕۆژ—لەو شەڕەدا سوپای عراق هەموو سەرچاوە بەردەستەکانی خۆی بەکارهێنا، لەوانەش پێشکەوتووترین چەکی زەمینی و ئاسمانیی ئەو سەردەمە. لە کاتێکدا ژمارەی هێزی پێشمه‌رگه تەنها لە سەرووی 1,000 کەسەوە بوو، هێزی تێکەڵاوی سوپای عراق و جاشە هاوپەیمانەکانیان لە 40,000 کەس زیاتر بوو. سەرەڕای ئەوەی لە کۆتاییدا چیای سەفین بەهۆی جیاوازییەکی زۆری ژمارە و سەرچاوەکان لەدەستچوو، بەڵام توانای پێشمه‌رگه بۆ گەیاندنی زیانی قورس بە سوپای عراق، نیشانەی سووربوون و خۆڕاگرییان بوو. لە چوارچێوەی شەڕێکی نایەکسانی لەو شێوەیەدا، هەندێک جار کەمکردنەوەی زیانەکان و ئەنجامدانی کشانەوەی ستراتیژی دەکرێت بە سەرکەوتن دابنرێت.
سەرچاوە:١- شوان محەمەدئەمین تەها خۆشناو، هەولێر لە نێوان ساڵانى 1963 – 1970، (چاپخانەى زانکۆى سەلاحەددین- هەولێر- 2016).
٢- کریس کۆچێرا، کورد لە سەدەى نۆزدەو بیستدا، و: حەمە کەریم عارف، چاپى چوارەم، (خانەى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاوێر، 2007).
٣- هاوکار کەریم حمە شریف، شۆڕشى ئەیلوول، (چاپخانەى زانکۆى سەلاحەددین- هەولێر- 2012).
٤- محەمەد مەلا قادر، سەربردە – کورتەیەک لە بیرەوەرییەکان، (بڵاوکراوەى ئاراس- هەولێر- 2009).
٥- عصمت شریف وانلي، كردستان العراق هوية وطنية (دراسة في ثورة 1961)، ت: سعاد محمد خضر، مطبعة شڤان، السلیمانیة، 2012.
٦- خورشید شێرە، خەبات و خوێن، چاپى سێیەم، (چاپخانەى حاجى هاشم- هەولێر-2015).