جەلال حوسامەدین نوورەدین خەفوور، بە ناوی (مام جەلال)، دەناسرێت، لە ساڵی ١٩٤٧ تێکەڵی ڕیزەکانی حزب بووە، لە ساڵی ١٩٥٣ بووە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حزب، لە ساڵی ١٩٥٣ بووە ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابیانی کوردستان، لە ساڵی ١٩٥٣ بووە ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری کۆنگرەی یەکەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە شاری بەغدا، هەر لەو ساڵەدا بووە سکرتێری ئەو یەکێتییە، لە ساڵی ١٩٦١ تێکەڵی هێزەکانی پێشمه‌رگه بووە، لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە وەک سەرۆککۆماری عێراق هەڵبژێردراوە.
ژیاننامە
جەلال حوسامەدین نوورەدین خەفوور، بە ناوی (مام جەلال)، دەناسرێت، لە ساڵی ١٩٣٣ لە شاری کۆیە لە پارێزگای هەولێر لەدایک بووە، لە بنەماڵەی شێخانی ڕێبازی قادریی تاڵەبانییە و سەر بە هۆزی زەنگەنەی فەیڵییە کە باپیرانی لە کۆتایی سەردەمی دەسەڵاتداریی سەفەوییەکان لە کرماشان لە ڕوژهه‌لاتی کوردستان کۆچیان بۆ باشووری کوردستان کردووە. قۆناغەکانی سەرەتایی و ناوەندی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای هەولێر و قۆناغی ئامادەیی لە شاری کەرکووک تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٤٨ دەستی بە خوێندنی پۆلی یەکەمی ناوەندی لە قەزای کۆیە کردووە، لە ساڵی ١٩٥٠ قۆناغی ناوەندی لە شاری کۆیە تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٥١ لە پۆلی چوارەم لە ئامادەیییەک لە شاری هەولێر وەرگیراوە، لە ساڵی ١٩٥٢ پۆلی پێنجەمی ئامادەیی لە بەشی زانستی لە شاری کەرکووک تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٥٢ لە بەشی ماف لە کۆلێژی مافی زانکۆی بەغدا وەرگیراوە، لە ساڵی ١٩٥٩ پاش دابڕان لە خوێندن بەهۆی کاری سیاسی کۆلێژی ماف لە زانکۆی بەغدا تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٦٠ لە پارێزگای کەرکووک بە کاری پارێزەرییەوە سەرقاڵ بووە. لە ساڵی ١٩٦٧ لەگەڵ هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد هاوسەرگیریی کردووە و لە ساڵی ١٩٧٠ ئاهەنگی هاوسەرگیرییەکەی کردووە.
لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لەناکاو نەخۆش کەوتووە و بۆ نەخۆشخانەی شاریتێ لە شاری بەرلین نێردراوە، لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٢ ڕێککەوتنامەیەکی لەگەڵ نەوشیروان مستەفا (١٩٤٤-٢٠١٧) ڕێکخەری گشتیی بزووتنەوەی گۆڕان ئیمزا کردووە بە مەبەستی ڕاگرتنی دەنگدان بۆ دەستووری هەرێمی کوردستان، لە ١٩ی تەمموزی ٢٠١٤ گەڕاوەتەوە شاری سلێمانی و لە هەموو کاروباری بەڕێوەبەری و سیاسی دوور کەوتووەتەوە، لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لەلایەن زانکۆی کۆیە دکتۆرای ڕێزلێنانی لە بواری یاسادا پێ بەخشراوە، ڕۆژی سێشەممە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بەهۆی نەخۆشییەوە لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی شاری بەرلین کۆچی دوایی کردووە و بەم بۆنەیەوە سەرۆک مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان بڕیاری هەفتەیەک شینی فەرمیی لە هەرێمی کوردستان ڕاگەیاندووە، لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە ڕێگای فڕۆکەخانەی سلێمانی بە ئامادەبوونی بەڕێز مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان و بە ئاڵای کوردستانەوە تەرمەکەی گەیشتووەتە شاری سلێمانی و لە گردی دەباشان لە شاری سلێمانی بە خاک سپێردراوە. لە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، فارسی و ئینگلیزی شارەزا بووە.
خەباتنامە
لە ساڵی ١٩٤٦ یەکێک بووە لە دڵسۆزانی پارتی کۆمۆنیستی عێراق و بە ڕێگای پارێزەر عومەر مستەفا محەمەد ئەمین (١٩٢٣-١٩٩٢) بە ناوی عومەر دەبابە دەناسرێت، بۆ ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کورد بانگهێشت کراوە و لە خانە-حەلقەیەکی ڕێکخستنیدا ڕێکخراوە، لە ساڵی ١٩٤٧ بە هاندان و پشتیوانیی پارتی دیموکراتی کورد لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی پێشکەوتنی خوێندن (ک.پ.خ) بووە، لە ساڵی ١٩٤٧ لە قۆناغی سەرەتایی پلەی یەکەمی لەسەر ئاستی پارێزگای هەولێر هێناوە، لە ٢١ی ئازاری ١٩٤٧ لە قەزای کۆیە و لە شانۆگەریی (زوحاک) ڕۆڵی کوڕی کاوەی گێڕاوە، لە ساڵی ١٩٤٧ تێکەڵی ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کورد بووە و بە ناوە نهێنییەکانی ئاگر و پۆڵا دەستی بە چالاکیی سیاسی کردووە و هەر بە ناوی ئاگر لە ڕۆژنامەی ڕزگاری ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کورد کورتەوتاری بڵاو کردووەتەوە.
لە ساڵی ١٩٤٩دا ئەندامی لێژنەی ناوچەی کۆیە بووە لە پارتی دیموکراتی کورد. لە ساڵی ١٩٥٠دا ئەندامی لێژنەی ناوچەی هەولێر بووە لە پارتی دیموکراتی کورد. لە ساڵی ١٩٥١دا بەهۆی چالاکیی سیاسییەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانی شانشینی عێراقەوە بۆ ماوەیەک بۆ شاری مووسڵ دوورخراوەتەوە. لە ساڵی ١٩٥١دا نوێنەری کۆنگرەی دووەمی پارتی دیموکراتی کورد بووە لە شاری به‌غدا. بەشداریی خۆپیشاندانەکەی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٥٢ی لە شاری هەولێر کردووە و دوای ڕۆژێک لەلایەن پۆلیسەوە گیراوە. لە ساڵی ١٩٥٣دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی سێیەم) هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٥٣دا ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابیانی کوردستان بووە لە شاری به‌غدا. لە ساڵی ١٩٥٣دا ئەندامی لێژنەی ئامادەکاری کۆنگرەی یەکەم بووە لە یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە شاری به‌غدا. لە ساڵی ١٩٥٣دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک سکرتێری یەکێتی قوتابیانی کوردستان (کۆنگرەی یەکەم) هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٥٣دا ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان بووە. لە ساڵی ١٩٥٣دا بووە بە سەرۆکی یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی یەکەم). لە ساڵی ١٩٥٣دا بە سەرۆکایەتی پارێزەر ئیبراهیم ئەحمەد فەتاح (١٩١٤ - ٢٠٠٠) و هاوڕێیەتی حەبیب محەمەد کەریم (١٩٣١ - ٢٠١٣) بە ناوی حەبیب فەیلی ئەندامی لێژنەی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە بۆ ئاشتیی سێ باڵەکەی پارتی کۆمۆنیستی عێراق (ئەل-قاعید - ڕای ئەش-شوغڵە - وەحدەتی ئەش-شووعییین) و یەکخستنیان کە تێیدا سەرکەوتوو بوون. لە ساڵی ١٩٥٤دا وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٥٤دا بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن پۆلیسی نهێنیی شانشینی عێراقەوە گیراوە. لە ٢٠ی ئاداری ١٩٥٤دا بەشداریی ئاهەنگی نەورۆزی شاری هەولێری کردووە و بە ناوی قوتابیانی بەشی مافی کۆلێژی مافی به‌غداوە بە زمانی عەرەبی وتاری بۆ گەل خوێندووەتەوە. لە ساڵی ١٩٥٤دا لەناو ڕێکخستنەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق لە ڕانیە سەر بە پارێزگای سلێمانی بە ناوی نهێنیی ئەولا دەناسرا. لە ساڵی ١٩٥٥دا وەک سکرتێری یەکێتی قوتابیانی کوردستان (کۆنگرەی دووەم) هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٥٥دا لەگەڵ ئەندازیار نوری سدیق عەلی (١٩٢٢ - ١٩٨٣) ناسراو بە نوری شاوەیس بە ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراقەوە نامەیەکی ناڕەزاییان لەسەر کردەوەکانی پارتی کۆمۆنیستی عێراق پێشکەشی پارتی کۆمۆنیستی بەریتانیا کردووە. لە ٣١ی تەمموزی ١٩٥٥دا نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە لە کۆنگرەی لاوانی جیهان لە شاری وارشۆ پایتەختی کۆماری پۆڵەندا. لە ساڵی ١٩٥٦دا وەک سەرۆکی یەکێتی قوتابیانی کوردستان هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٥٦دا بووە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان (یەکگرتنی دووەم)، لە ساڵی ١٩٥٧دا دیسان بووە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان (یەکگرتنی سێیەم)، لە ساڵی ١٩٥٧دا بەشداریی فێستیڤاڵی لاوان و قوتابیانی جیهانی لە مۆسکۆ کردووە و لەگەڵ مستەفا بارزانی (١٩٠٣-١٩٧٩) دیداری کردووە. لە ساڵی ١٩٥٧دا لە شاری شام بەشداریی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کورد لە سووریای کردووە و خاڵی پەیوەندییان بووە لەگەڵ پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان، لە ساڵی ١٩٥٧دا لە شاری شام لەگەڵ هەر یەک لە میشێل عەفلەق ڕێبەری پارتی بەعسی عەرەبی و ئەکرەم حۆرانی یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی بەعسی عەرەبی و عەبدولحەمید ئەل-سەڕاج (١٩٢٥ - ٢٠١٣) جێگری سەرۆککۆماری عەرەبی یەکگرتوو دیداری کردووە و سەبارەت بە دیدارەکەی لەگەڵ مستەفا بارزانی لە شاری مۆسکۆ و هەروەها دیدارەکەی لەگەڵ جەمال عەبدولناسر (١٩١٨ - ١٩٧٠) سەرۆککۆمار قسەیان کردووە. لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٨دا لە هۆڵی گەلی شاری به‌غدا پێشکەشکاری ئاهەنگی بەخێرهاتنی گەڕانەوەی مستەفا بارزانی بووە لە یەکێتی سۆڤیەتەوە بۆ خاکی وڵات. بەڕێوەبەری نووسینی گۆڤاری ڕزگاری بووە کە تەنیا دوو ژمارەی لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٩دا لێ چاپ کراوە.
لە ساڵی ١٩٥٩دا ئەندامی لیژنەی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و حزبی کۆمۆنیستی عێراق بووە بۆ هەماهەنگی و کاری هاوبەش. لە ٢١ی ئاداری ١٩٥٩دا لە جەژنی نەورۆزی قەزای خانەقین سەر بە پارێزگای دیالە بە ناوی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە وتاری بۆ گەل پێشکەش کردووە. لە ساڵی ١٩٥٩دا نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە لە کۆنگرەی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی عێراقدا. لە ساڵی ١٩٥٩دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی چوارەم) هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٥٩دا بە ناوی پیرۆت لەگەڵ ڕۆژنامەی خەبات ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق وتاری نووسیوە. لە ١٦ی شوباتی ١٩٦٠دا لە خولی چواردەیەمینی کۆلێژی سەربازیی یەدەگ لە شاری بەغدا بە پلەی مولازمی دووەمی یەدەگ دەرچووە و لە دەستەی چوارەمی دەبابە و تانکەکان لە سوپای عێراقدا خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٦٠دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی پێنجەم) هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٦٠دا لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٦٠دا بووەتە بەرپرسی لیژنەی لقی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٦٠دا خولێکی هۆشیاریی سیاسی بۆ کادیرانی لیژنەی لقی چوارەم کردووەتەوە. لە ساڵی ١٩٦١دا بەشداریی کۆبوونەوەی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان کردووە بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی بارودۆخی دوایی و دەنگی داوە بۆ دەستپێکردنی شۆڕش. لە ساڵی ١٩٦١دا بە هاوڕێیەتیی پارێزەر عومەر مستەفا محەمەد ئەمین (١٩٢٣ - ١٩٩٢) بە ناوی عومەر دەبابە سەردانی گوندی بارزانی سەر بە پارێزگای هەولێری کردووە و لەگەڵ مستەفا بارزانی کۆ بووەتەوە بە مەبەستی زانینی ڕای ئەو لەسەر دەستپێکردنی شۆڕش. لە مانگی ئەیلوولی ١٩٦١دا سەردانی هۆزە شۆڕشگێڕەکانی دەڤەری پشدەری کردووە بە مەبەستی ئامادەکاری بۆ شۆڕشی سەرتاسەری. لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٦١دا سەرپەرشتیی مانگرتنی گشتیی شاری سلێمانی کردووە بۆ داواکردنی مافی کورد وەک لە دەستووری کاتیی کۆماری عێراقدا هاتبوو. لە ساڵی ١٩٦١دا تێکەڵی هێزەکانی پێشمەرگە بووە و یەکێک لە فەرماندەکان بووە، لە ڕۆژانی ١٨ هەتا ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٦١دا لە گوندی ئەوالانی سەر بە پارێزگای سلێمانی بەشداریی کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستانی کردووە بۆ بەردەوامیی شۆڕشی ئەیلوول و ڕای خۆی بە بەڵێ داوە. لە نەورۆزی ساڵی ١٩٦٢دا فەرماندەیی ئازادکردنی دەڤەری شارباژێڕی لە سنووری پارێزگای سلێمانی گرتووەتە ئەستۆ. لە ساڵی ١٩٦٢دا وەک فەرماندەی کەرتى یەکەمی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلوول کە بارەگاکەی لە چەمی ڕێزان سەر بە پارێزگای سلێمانی بووە دەستنیشان کراوە. لە ساڵی ١٩٦٣دا فەرماندەی هێزی ڕزگاری بووە. لە نیوەی ساڵی ١٩٦٣دا ماڵی باوکی لە قەزای کۆیە لەلایەن (ئەلحەرەس ئەلقەومی) سەر بە پارتی بەعسەوە سووتێنراوە. لە ساڵی ١٩٦٣دا فەرماندەیی شەڕی چەمی ڕێزان لە سنووری پارێزگای سلێمانی دژی هێزی پیادەی سوپای عێراق کردووە و لەژێر گوشاری سەردەستیی سوپای عێراقدا پاشەکشەی کردووە. لە کۆتایی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦٣دا بەشداریی کۆبوونەوەی بەرفراوانی دامەزراندنی ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی لە قەزای ڕانیەی سەر بە پارێزگای سلێمانی کردووە کە سەرکەوتوو نەبووە.
لە ساڵی ١٩٦٣دا لە کۆنگرەی یەکەمی گەل (کۆنگرەی کۆیە)دا لەلایەن مستەفا بارزانییەوە وەک جێگری سەرۆک بۆ ئەم کۆنگرەیە دەستنیشان کراوە. لە ١٨ی شوباتی ١٩٦٣دا سەرۆکی شاندی دانوستانکاری کۆنگرەی یەکەمی گەل (کۆنگرەی کۆیە) بووە بۆ شاری بەغدا تاکو لەگەڵ حکوومەتی عێراقدا دەربارەی مافەکانی کورد وتووێژ بکەن. لە ساڵی ١٩٦٣دا بەربژێری مستەفا بارزانی بووە بۆ پۆستی وەزیری لە عێراق.
لە ساڵی ١٩٦٤دا تێکەڵی باڵی مەکتەبی سیاسی بووە و لە کۆنگرەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستاندا لەلایەن تەواوی نوێنەرانەوە لە ڕیزەکانی حزب دوور خراوەتەوە. لە ساڵی ١٩٦٤دا ڕووی کردووەتە وڵاتی ئێران و هەتا ساڵی ١٩٦٥ لەوێ نیشتەجێ بووە. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٦٥دا دیمانەیەک لەگەڵ دەزگای ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی (بی بی سی) دەکات و بڵاو دەکرێتەوە. لە نیوەی مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٦٥دا پاش لێبووردنی باڵی مەکتەبی سیاسی لەلایەن مستەفا بارزانییەوە، وڵاتی ئێرانی بەجێهێشتووە و لە دەڤەرە ئازادکراوەکانی شۆڕشی ئەیلوولدا نیشتەجێ بووە. لە مانگی کانوونی یەکەمی ١٩٦٦دا شاندێکی حزبی کۆمۆنیستی عێراق لە دۆڵەڕەق لە سنووری پارێزگای سلێمانی سەردانی ئەو و هاوڕێکانی باڵی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستانیان کردووە و ئاگاداریان کردوونەتەوە کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ حکوومەتی عێراقدا نهێنی نین و زیان بە بەرژەوەندیی کورد و شۆڕش دەگەیەنن، بەڵام ئەوان لەسەر پەیوەندییەکانیان سوور بوون.
لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦دا دەڤەرە ئازادکراوەکانی دۆڵەڕەقی بەجێهێشتووە و ڕووی کردووەتە شاری بەغدا و دژی شۆڕشی ئەیلوول هاوکاریی حکوومەتی عێراقی کردووە. لە نیوەی مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦دا سەرپەرشتیی هێزە چەکدارەکانی گرووپی ئیبراهیم ئەحمەد - جەلال تاڵەبانی کردووە کە لەلایەن سوپای عێراقەوە چەکدار کرابوون و هێرشیان کردووەتە سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگەکانی شۆڕشی ئەیلوول لە سنووری پارێزگای سلێمانی کە لە سەرەتای ئەو هێرشەدا سەرکەوتوو بووە و دواتر شکاوە. ڕۆژی یەکشەممە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٦٦دا لە شاری بەغدا لەگەڵ دکتۆر عەبدولڕەحمان بەزاز (١٩١٤ - ١٩٧٣) سەرۆکوەزیرانی عێراق کۆ بووەتەوە بە مەبەستی هاوکاریی سوپای عێراق دژی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلوول. ڕۆژی یەکشەممە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٦٦دا لە شاری بەغدا لەگەڵ لیوا عەبدولڕەحمان محەمەد عارف (١٩١٦ - ٢٠٠٧) سەرۆککۆماری عێراق کۆ بووەتەوە بە مەبەستی هاوکاریی سوپای عێراق دژی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلوول. لە ٢٨ی ئابی ١٩٦٦دا لە گوندی تیمار (گەرمیان) بەشداریی یەکەمین کۆبوونەوەی دژبەرانی پارتی دیموکراتی کوردستانی کردووە. لە ساڵی ١٩٦٦دا لە گوندی کەلوش لەگەڵ عەبدولخالق سامەڕایی (١٩٣٥ - ١٩٧٩) کۆ بووەتەوە.
لە ٢٨ی ئاداری ١٩٧٠دا ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤ - ١٩٨٣) سەرۆککۆماری عێراق دەستی لە پشتیوانیی تەواوی خۆی بۆ گرووپی ئیبراهیم ئەحمەد - جەلال تاڵەبانی و چەکدارکردنی لایەنگرانیان هەڵگرت. لە ٧ی ئابی ١٩٧٠دا بە هاوڕێیەتیی ئیسماعیل عەزیز مستەفا (١٩٣٨ - ٢٠١٧) ناسراو بە شێخ ئیسماعیل مەلا عەزیز جێگری بەرپرسی لێژنەی لقی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بە مەبەستی پەیوەندیی دووبارە لەگەڵ ڕیزەکانی پارتی سەردانی سەرۆک مستەفا بارزانی لە بارەگای هاوینەهەوار لە حاجی ئۆمەران سەر بە پارێزگای هەولێری کردووە و تۆمەتی خیانەتی خستووەتە ئەستۆی فەخیر حەمەد ساڵح (١٩٣٧ - ١٩٧٥) ناسراو بە فەخیر مێرگەسۆری.
لە ساڵی ١٩٧٠دا بە نوێنەرایەتیی سەرۆک مستەفا بارزانی بەشداریی چلەی کۆچی دواییی جەمال عەبدولناسر (١٩١٨ - ١٩٧٠)ی کردووە و لە لایەن ئەنوەر سادات (١٩١٨ - ١٩٨١) سەرۆککۆماری میسرەوە پێشوازیی لێ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ١٩٧١دا گەڕاوەتەوە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٧٢دا لە شاری بەیرووت جێگری بەرپرسی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. لە ساڵی ١٩٧٥دا لەگەڵ ئەنوەر سادات دیداری کردووە.
لە ٢٢ی ئایاری ١٩٧٥دا بە هاوکاریی دکتۆر فوئاد مەعسووم و عادل موراد (١٩٤٩ - ٢٠١٨) ناسراو بە عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق عەزیز میرزا (١٩٤٥ - ٢٠١٨) ناسراو بە عەبدولڕەزاق فەیلی یەکەمین بەیاننامەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیان نووسیوە و چاپ کردووە. لە ١ی حوزەیرانی ١٩٧٥دا لەگەڵ دکتۆر فوئاد مەعسووم، عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق فەیلی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیان دامەزراندووە. لە ساڵی ١٩٧٥دا پاش تێکچوونی شۆڕشی ئەیلوول بە شێوەیەکی نهێنی و لەسەر داوای دەسەڵاتدارانی یەکێتیی سۆڤیەت سەردانی شاری مۆسکۆی کردووە و دەربارەی دەستپێکردنی شۆڕش گفتوگۆیان کردووە. لە ڕۆژانی ٢٧ هەتا ٣١ی ئابی ١٩٧٥دا لە شاری بەرلینی ڕۆژاوا بەشداریی کۆنگرەی هەژدەهەمی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەورووپای کردووە و بووەتە هۆی دابەشبوونی ئەم کۆمەڵەیە.
لە نیوەی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٦دا لە شاری شام لەگەڵ مەسعود بارزانی دیداری کردووە و لەسەر هەماهەنگی و هاوکاری ڕێککەوتوون. لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٧٧دا گەڕاوەتەوە باشووری کوردستان بە مەبەستی پەرەپێدانی خەباتی چەکداری. لە ٣١ی ئابی ١٩٧٧دا بەشداریی یەکەمین کۆبوونەوەی سەرکردایەتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی لە دۆڵەکۆست لە سێگۆشەی سنووری نێودەوڵەتی (عێراق - تورکیا - ئێران) سەر بە پارێزگای هەولێر کردووە بە مەبەستی دابەشکردنی پۆستەکان و لەو کۆبوونەوەیەدا وەک سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٧٨دا بە هاوکاریی دەزگای ساواکی ئێران (سازمانی ئیتلاعات و ئەمنییەتی وڵات) هێزەکانی خۆی لە خاکی ئێرانەوە گواستووەتەوە سەر سنووری کۆماری تورکیا بۆ ئامادەکاریی شەڕی هەکاری دژی هێزەکانی سەرکردایەتیی کاتیی پارتی دیموکراتی کوردستان لە دەڤەری بادینان و باکووری کوردستان. لە ساڵی ١٩٧٨دا بەشداریی کۆبوونەوەی بەخەلیسکی لە سنووری پارێزگای سلێمانی کردووە بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی ئەنجامەکانی شەڕی هەکاری و لەدەستدانی زۆربەی هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە دەستی هێزەکانی سەرکردایەتیی کاتیی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٧٨دا لە کۆبوونەوەی دەراوی گورگان لە چیای قەندیل لە سنووری پارێزگای سلێمانی دژی دانوستاندن لەگەڵ حکوومەتی عێراق بووە. لە ساڵی ١٩٧٩دا بە چەک یارمەتیی پارتی کۆمۆنیستی عێراقی داوە. لە ساڵی ١٩٧٩دا لە گوندی نێوزەنگی سەر بە پارێزگای سلێمانی لەگەڵ ئەحمەد بانیخێڵانی ئەندامی پۆلیت بورووی پارتی کۆمۆنیستی عێراق دیداری کردووە بە مەبەستی چارەسەریی کێشەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٢دا لە گوندی گۆرەشێر لە سنووری پارێزگای سلێمانی بە مەبەستی دانوستاندن لەگەڵ عەقید روکن خەلیل محەمەد شاکر ناسراو بە ئەبو ئەحمەد جێگری دەزگای موخابەراتی عێراقی دیداری کردووە. لە ساڵی ١٩٨٢دا سەرۆک و دامەزرێنەری یەکێتیی شۆڕشگێڕانی کوردستان بووە. لە ساڵی ١٩٨٤دا دەستی داوەتە دانوستاندن لەگەڵ ڕژێمی عێراق و سەدام حوسێن (١٩٣٧ - ٢٠٠٦) و بۆ دوو ساڵ دەستی لە خەباتی چەکداری هەڵگرتووە. لە ساڵی ١٩٨٥دا نامەیەکی ئاراستەی ئایەتوڵڵای مەزن حوسێن عەلی مونتەزەری جێگری پێشەوای کۆماری ئیسلامیی ئێران کردووە بە مەبەستی هاوکاریی هاوبەش. لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦دا یارمەتیی ئەرتەشی پاسدارانی ئێرانی داوە لە ئۆپەراسیۆنی (فەتحی یەکەم)دا بۆ لێدانی پێگە سەربازییەکانی عێراق و دەزگاکانی نەوتی کەرکووک.
لە ٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٦دا لە شاری تاران پایتەختی کۆماری ئیسلامیی ئێران پەیمانی ئاشتیی لەگەڵ ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد (١٩٤٤ - ١٩٨٧) ناسراو بە ئیدریس بارزانی ئەندامی پۆلیت بورووی پارتی دیموکراتی کوردستان واژۆ کردووە. لە مانگی نیسانی ١٩٨٦دا لەگەڵ پارتی کۆمۆنیستی عێراق پەیمانێکی هاوبەشی واژۆ کردووە.
لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا وەک ئەندامی دەستەی گشتیی کۆنگرەی نیشتمانیی عێراقی (کۆنگرەی ڤیێنا) هەڵبژێردراوە. لە ساڵی ١٩٩٢دا لە هەڵبژاردنی ڕێبەریی بزووتنەوەی ئازادیخوازی کورد بە پلەی دووەم پاش سەرۆک مەسعود بارزانی و بە ٤٤١٠٥٧ دەنگ سەرکەوتوو نەبووە. ڕۆژی شەممە ٣ی نیسانی ١٩٩٣دا بە هاوڕێیەتیی سەرۆک مەسعود بارزانی لە کۆشکی کۆماری تورکیا لەگەڵ تورگوت ئۆزال (١٩٢٧ - ١٩٩٣) سەرۆککۆماری تورکیا دیداری کردووە. ڕۆژی یەکشەممە ٤ی نیسانی ١٩٩٣دا لەگەڵ سولەیمان دەمیرێل سەرۆکوەزیران دیدارێکیان ساز کردووە.
لە ١ی تەممووزی ١٩٩٣دا بە هاوڕێیەتیی سەرۆک مەسعود بارزانی بەشداریی ئاهەنگی دەرچوونی خوولی دوازدەهەمی زانکۆی سەلاحەدینی لە شاری هەولێر کردووە. ڕۆژی چوارشەممە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣دا لە خاڵی سنووریی باشماخ لە سنووری پارێزگای سلێمانی وەک سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پێشوازیی لە کاروانی سەرۆک مستەفا بارزانی (١٩٠٣ - ١٩٧٩) و ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد (١٩٤٤ - ١٩٨٧) ناسراو بە ئیدریس بارزانی کردووە کە لە کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە بەرەو شوێنی کۆتایییان لە گوندی بەرزان سەر بە پارێزگای هەولێر دەگوازرانەوە.
لە ١٧ی شوباتی ١٩٩٤دا لەژێر سەرپەرشتیی مەسعود بارزانی لەسەر پەیمانی ئاشتی لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستانی عێراق واژۆی کردووە. لە ١٣ی حوزەیرانی ١٩٩٤دا لە شاری سلیپی (کۆماری تورکیا) لەژێر سەرپەرشتیی حکوومەتی تورکیا بە مەبەستی ڕاگەیاندنی ئاشتی لە هەرێمی کوردستان لەگەڵ مەسعود بارزانی کۆبوونەوەی کردووە. ڕۆژی چوارشەممە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤دا لە بارەگای سکرتاریەتی خۆی لە شاری هەولێر ئامادەی کۆبوونەوەی هاوبەشی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بووە بە مەبەستی چارەسەرکردنی ئاڵۆزییەکانی نێوانیان.
لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٩٨دا گەیشتووەتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨دا لە شاری واشنتۆن و بە ئامادەبوونی مادڵین ئۆڵبرایت وەزیری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەیمانی ئاشتیی لەگەڵ مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان واژۆ کردووە. ڕۆژی هەینی ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩دا لە شارۆچکەی پیرمام لەلایەن مەسعود بارزانییەوە پێشوازی لێ کراوە. ڕۆژی پێنجشەممە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٩دا بە سەرۆکایەتیی شاندێکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بە هاوبەشی سەردانی وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایان کردووە. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩دا وەک نوێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەشداریی کۆبوونەوەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی لە شاری نیویۆرک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کردووە. ڕۆژی دووشەممە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١دا لە شارۆچکەی پیرمام سەر بە پارێزگای هەولێر بە مەبەستی بەهێزکردنی پەیوەندیی قووڵ لەگەڵ مەسعود بارزانی دیداری کردووە. ڕۆژی دووشەممە ٥ی شوباتی ٢٠٠١دا لە کۆنگرەی دووەمی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە شاری سلێمانی لەلایەن نوێنەرانەوە بە تەواوی دەنگەکانیان وەک ئەمینداری گشتی هەڵبژێردراوە و بەم بۆنەیەوە وتارێکی پێشکەشی ئامادەبووانی کۆنگرەکە کردووە. لە گەڕانەوەی بۆ هەرێمی کوردستان ڕۆژی پێنجشەممە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١دا لە سەری بڵند لەگەڵ مەسعود بارزانی جارێکی دیکە کۆبووەتەوە و باسی ڕوانگەی لایەنی تورکانی لەسەر پێشهاتەکانی کوردستان کردووە. ڕۆژی یەکشەممە ٣١ی ئازاری ٢٠٠٢دا پێشوازی لە هۆشیار مەحموود محەمەد بە ناوی هۆشیار زێباری ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان کردووە و دەربارەی گەشتی تورکیا و سووریا قسەیان کردووە. ڕۆژی یەکشەممە ٧ی نیسانی ٢٠٠٢دا پێشوازی لە هۆشیار زێباری و فازڵ میرانی نوێنەرانی مەسعود بارزانی کردووە. ڕۆژی هەینی ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٢دا لە شارۆچکەی دووکان پێشوازی لە فازڵ میرانی نوێنەری مەسعود بارزانی کردووە. ڕۆژی دووشەممە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٢دا لە شارۆچکەی دووکان سەر بە پارێزگای سلێمانی پێشوازی لە دکتۆر ڕۆژ نوری شاوەیس نوێنەری مەسعود بارزانی کردووە. ڕۆژی دووشەممە ٢٦ی ئابی ٢٠٠٢دا لە شاری لەندەن پێشوازی لە سامی عەبدولڕەحمان و هۆشیار زێباری کردووە. ڕۆژی شەممە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٢دا لە خاڵی سنووریی ئیبراهیم خەلیل لە سنووری کۆماری تورکیا و هەرێمی کوردستان لەلایەن شاندێکی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پێشوازی لێ کراوە و لە هەمان ڕۆژدا لە شارۆچکەی پیرمام لەلایەن مەسعود بارزانییەوە پێشوازی لێ کراوە. ڕۆژی سێشەممە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢دا بە هاوڕێیەتیی مەسعود بارزانی لەلایەن سەرۆکی پەرلەمانی فەرەنساوە و ڕۆژی پێنجشەممە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢دا لەلایەن نیکۆلا سارکۆزی وەزیری ناوخۆی فەرەنساوە پێشوازی لەوان کراوە.
ڕۆژی پێنجشەممە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢دا بە هاوڕێیەتیی مەسعود بارزانی لە بارەگای داونینگ ستریت لەگەڵ تۆنی بلێر سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا دیداری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٣دا نوێنەری کۆنگرەی سەڵاحەدینی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی بە مەبەستی ڕووخاندنی ڕژێمی سەددام حوسێن بووە. ڕۆژی دووشەممە ٣ی شوباتی ٢٠٠٣دا لە شارۆچکەی خەلیفان سەر بە پارێزگای هەولێر لەلایەن مەسعود بارزانییەوە بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی دۆخی سیاسیی کوردستان و عێراق پێشوازی لێ کراوە. لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٠٣دا وەک ئەندامی ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی ڕۆشنبیریی دەسەڵاتی عێراقی (ئەنجومەنی حوکمی ئینتیقالیی عێراقی) دەستنیشان کراوە. لە ٢٦ هەتا ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٣دا بەشداریی کۆنگرەی بەرفراوانی ئاشتەوایی نیشتمانی لە شاری هەولێر کردووە کە لەژێر چاودێریی مەسعود بارزانی بۆ هەموو پێکهاتەکانی عێراق ڕێکخرابوو. ڕۆژی چوارشەممە ٢ی نیسانی ٢٠٠٣دا بەشداریی کۆبوونەوەی دووکانی کردووە بۆ سەرکردایەتیی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە مەبەستی خۆ ئامادەکردن بۆ قۆناغی ئازادیی عێراق. ڕۆژی دووشەممە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣دا لەگەڵ مەسعود بارزانی لە شاری هەڵەبجە پێشوازییان لە جەنەڕاڵ کۆڵن پاوڵ وەزیری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کردووە بە مەبەستی دانانی تاجی گوڵینە لەسەر گۆڕستانی شەهیدانی کیمیابارانی هەڵەبجە. لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە هاوڕێیەتیی زەڵمای خەلیلزاد سەردانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای کردووە.
ڕۆژی شەممە ١٥ی ئایاری ٢٠٠٤دا نوێنەرایەتیی کۆنگرەی سەروەری و دیموکراسی کردووە کە بە ئامادەبوونی ٦٠٠ نوێنەر لە شاری هەولێر ڕێکخرابوو. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤دا لە دووکان سەرپەرشتیی کۆنگرەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی کردووە بە مەبەستی قسەکردن لەسەر پرۆسەی هەڵبژاردن و سەپاندنی ئاسایش و دادگاییکردنی سەددام حوسێن. ڕۆژی چوارشەممە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤دا لە شارۆچکەی پیرمام لەگەڵ مەسعود بارزانی پەیمانێکی ستراتیژیی لەنێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بۆ کێشەکانیان لە ئاستی نیشتمانی واژۆ کردووە.
لە ساڵی 2005 دا کاندیدی لیستی 130ی هاوپەیمانی کوردستان بووە بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی عێراقی، لە 30ی کانوونی دووەمی 2005 دا وەک ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی لەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستان هەڵبژێردراوە. لە 28ی نیسانی 2005 دا وەک سەرۆککۆماری عێراقی فیدراڵ بۆ قۆناغی ڕاگوزەر دەستنیشانکراوە. لە ساڵی 2005 دا لەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستان بە ژمارە 730 لە پارێزگای سلێمانی خۆی بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی عێراق کاندید کردووە. ڕۆژی شەممە 17ی حوزەیرانی 2005 دا لە کۆشکی کۆماریی عێراقی فیدراڵ پێشوازی لە مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان کردووە و سەبارەت بە نووسینی دەستووری عێراقی فیدراڵ و بەشداریی هەموو پێکهاتەکان وتووێژیان کردووە و ڕۆژی هەینی 12ی ئابی 2005 دا بۆ جارێکی دیکە باسی نووسینی دەستووریان کردووە. لە 15ی تشرینی دووەمی 2005 دا وەک سەرۆککۆماری عێراقی فیدراڵ بەشداریی کۆنگرەی ئیسلام لە جیهانی فرەڕەنگ (العالم التعددی) لە شاری ڤییەنا کردووە. لە 21ی کانوونی دووەمی 2006 دا لە ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستان لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی یەکخستنی هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستان لە هەولێر و ئیدارەی سلێمانییان ئیمزاکردووە بە مەبەستی دامەزراندنی حکومەتی یەکگرتووی هەرێمی کوردستان. ساڵانی (2006 - 2014) لە دوو خولدا سەرۆککۆماری عێراق بووە. ڕۆژی شەممە 23ی تشرینی یەکەمی 2010 دا بە مەبەستی پێکهێنانی حکومەتی عێراقی فیدراڵ لە شاری هەولێر لەلایەن سەرۆک مەسعود بارزانییەوە پێشوازی لێکراوە.
بەرهەمەکانی:
جەلال تاڵەبانی ژمارەیەکی زۆر بەرهەمی چاپکراوی هەیە کە زۆربەیان وتار و نامیلکەکانی ئەون و بۆ بۆنەی تایبەتی و گشتی نووسیونی یان وتاری داوە و دواتر چاپکراون. هەندێک لەوانیان:
1 - یەکێتی قوتابیانی کوردستان بۆچی؟ - 1953.
2 - کوردایەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی گەلی کوردستان - (چاپی یەکەم -)، (چاپی سێیەم - 1964).
3 - پێشمه‌رگه‌ی کوردستان - پەیدابوون و گەشەبوون و سەرپێهاتەکانی لە ڕاپۆرتی هەڤاڵ مام جەلال بۆ کۆنفڕانسی حزب دیموکراتی کوردستان - تیمار 28ی ئابی 1966 - 1966.
4 - کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی - (چاپی یەکەم - 1969)، وەرگێڕانی کوردی لەلایەن (هـ. ئـ)ەوە لەژێر ناونیشانی کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، لە ساڵی 2011 دا چاپکراوە.
5 - قوتابیانی کوردستان بۆچی پێویستیان بە ڕێکخراوێکی تایبەت هەیە؟ - 1973.
6 - یەکێتی نیشتمانی کوردستان بۆچی...؟ - 1976.
7 - بەرخۆدان لە دژی ئیمپریالیزم و فاشیزم و نۆکەرەکانیان بۆ سەربەخۆیی و دیموکراسی و ئۆتۆنۆمی - 1980.
8 - بانگی کوردایەتی - 1981.
9 - سەبارەت بە شەڕی پارتیزانی لە ناو شارەکاندا - 1985.
10 - سەبارەت بە کێشەی کورد لە عێراق - 1988.
11 - سبەی و دیموکراتی و ئازادی گەلێک هەتا لە مافی خەونیش؟ - (چاپی یەکەم - 1988)، (چاپی دووەم - 2014).
12 - فێربوون و تێگەیشتن و بەکارهێنانی مارکسیزم لە خەباتدا - 1989.
13 - دکتۆر ئەتاسی و کێشەی کورد - بێ ساڵ.
14 - بۆ پێشخستنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان - 1992.
15 - ئێمە لە شەڕ ناترسین، بەڵام ئاشتی دەخوازین - 1995.
16 - بیرەوەرییەکانی من - 1996، ئەم نامیلکەیە یان بڵاوکراوەیە بە عەرەبی نووسراوە و لەلایەن ئامانجەوە بە کوردی وەرگێڕدراوە.
17 - پەیامی مام جەلال - 1997.
18 - دیالۆگی عەرەبی - کوردی و چارەسەرکردنی کێشەی کورد - 1998.
19 - بەهاری ژیانەوەی بیر و باوەڕەکان - 1999.
20 - سەروەری یۆبیلی زیوین و ئەرکەکانی داهاتوو - 2000.
21 - عێراق لە دیکتاتۆرییەوە بەرەو دیموکراسی - 2003.
22 - زنجیرە وتاری سیاسی سەبارەت بە فیدراڵیزم، یەکبوون و یەکێتی نیشتمانی کوردستان - 2004.
23 - کوردستان فیدراڵییەکی بەرزە... نابێت تێیدا پێکدادان بکرێت - 2004.
24 - کورتە وتارێک سەبارەت بە سۆسیال دیموکراسی - 2007.
25 - بەشێک لە بیرەوەرییەکانی مام جەلال - 2009، وەرگێڕان لە عەرەبییەوە بۆ زمانی کوردی.
26 - ئەرکەکانی خەبات لە دۆخێکی دژواردا - 2011.
سەرچاوە:1 - ئارام کەریم، من مام جەلال دەناسم، بەشی یەکەم، (بێ شوێن - 2000)، ل. 5 - 6، 8، 10-11، 13، 15، 17، 20 - 22، 26.
2 - ئامادەکردنی: سەلاح ڕەشید، دیداری تەمەن، بەرگی یەکەم، چاپی دووەم، (سلێمانی - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل. 21 - 24، 33، 35، 38، 41، 43، 65، 72، 82، 89 - 91، 183 - 184، 221، 321، 30.
3 - ئامادەکردنی: کەمال مەحمود، ئەلبووم و ژیاننامەی مام جەلال (جۆرج واشنتۆنی عێراق)، (سلێمانی - کتێبخانەی ئاوات - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل. 6 - 18، 21 - 23، 32، 36 - 37، 71 - 72، 79، 81 - 85، 88 - 91، 114 - 115.
4 - ئامادەکردنی: مەلا بەختیار، عەریف سلێمان، لە دەنکەوە تا گوڵەگەنم (ئۆشەی گەنم)، بەرگی یەکەم، چاپی دووەم، (هەولێر - چاپخانەی هاوسەر - 2007)، ل. 47 - 48.
5 - ئەحمەد بانیخێڵانی، بیرەوەرییەکانی من، (ستۆکهۆڵم - 1997)، ل. 188، 214 - 215، 250، 259 - 260، 339 - 341، 356 - 357، 385 - 387، 400، 407، 427 - 431، 444، 447، 471، 532، 542 - 543، 548.
6 - ئەحمەد باوەر، مێژووی هاوچەرخی عێراق 1914 - 1968، (سلێمانی - چاپخانەی کارۆ - 2018)، ل. 382، 384.
7 - ئەحمەد دڵزار، بیرەوەرییەکانی ڕۆژانی ژیانم، (هەولێر - وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان - چاپخانەی شەهاب - 2019)، ل. 82، 220، 122.
8 - ئەحمەد شەریف لەک، شیکاری ڕووداوە مێژووییەکان، بەرگی دووەم، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2019)، ل. 69، 94، 108، 119 - 121، 124، 137، 143، 145، 206.
9 - ئەشرەف تاڵەبانی، کورتەیەک لە مێژووی شێخانی تاڵەبانی، (هەولێر - ناوەندی لێکۆڵینەوە و وەشانی کۆیە - چاپخانەی شەهاب - 2012)، ل. 98، 102 - 109، 112 - 117، 132.
10 - ئیبراهیم ئەلڕاوی، لە شۆڕشی عەرەبی مەزنەوە تا عێراقی نوێ، چاپی دووەم، (بەیرووت - چاپخانەی دار ئەل-کوتوب - 1978)، ل. 378.
11 - ئێدیث و وای، ئێف، بیزۆز، عێراق لێکۆڵینەوەیەک لە پەیوەندییە دەرەکییەکانی و پێشهاتە ناوخۆییەکانی 1915 - 1975، وەرگێڕانی عەبدولمەجید حەسیب ئەلقەیسی، بەشی دووەم، (بەیرووت - دار ئەل-عەرەبییە لۆل مەوسووعات - 1989)، ل. 22، 97.
12 - ئەردەشیر پەشەنگ، کورد لە ناو شەڕی ئێران و عێراقدا، (تاران - نەشری مەرز و بۆم - 1394 ک.هـ)، ل. 136، 138، 151، 153، 163، 191، 193، 201، 206، 219، 222، 227، 262، 264 - 265، 271 - 273، 277، 285، 314، 331، 340، 343 - 345، 347، 349 - 351.
13 - ئارنۆڵد ویڵسن، شۆڕشی عێراق، وەرگێڕان و شیکاری جەعفەر ئەلخەیات، (بەیرووت - چاپخانەی دار ئەل-کوتوب - 1971ز)، ل. 67.
14 - ناوی کاندیدانی لیستی هاوپەیمانی کوردستانی بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو، ڕۆژنامەی تەئاخێ، بڵاوکراوەکانی تەئاخێ بۆ چاپ و وەشاندن، ژمارە 4641، خولی سێیەم، شاری به‌غدا، چوارشەممە، 7ی کانوونی یەکەمی 2005، ل. 8.
١٥ - ئیما سکای، تێکچوونی هیوای گەورە و دەرفەتە لەدەستچووەکان لە عێراقدا، وەرگێڕان و ئامادەکردنی قەیس قاسم ئەلعەجڕەش، (بەیرووت - ئەلڕافیدەین و سەکلوور - ٢٠١٦)، ل. ٤٢٣، ٤٧٦، ٥١٩.
١٦ - بەهائەدین نووری، لە هەڵسەنگاندنی سیاسەتی حزبی کۆمۆنیستی عێراق لە ساڵانی ١٩٥٨ - ١٩٨٣دا، چاپی چوارەم، (عێراق - کانوونی یەکەمی ١٩٩١)، ل. ٣٣.
١٧ - پیتەر جی. لامبێرت، ویلایەتە یەکگرتووەکان و کورد لێکۆڵینەوەیەکی دۆخی سەبارەت بە بەڵێنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، وەرگێڕانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردی و پاراستنی بەڵگەنامەکان / زانکۆی دهۆک، (دهۆک - زانکۆی دهۆک - چاپخانەی خانی - ٢٠٠٨)، ل. ٦٢، ٦٤، ٩٧، ٩٩، ١١١، ١١٣، ١١٧، ١١٩.
١٨ - پیتەر دەبلیو. گالبریت، کۆتایی عێراق، وەرگێڕانی مامک، (هەولێر - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس - ٢٠٠٧)، ل. ٨٦، ٢١١.
١٩ - تالیب موریاسی، گەڕان بەدوای ڕاستیدا، بەرگی یەکەم، (هەولێر - ٢٠٠٤)، ل. ١١٦، ١٣١-١٣٢.
٢٠ - جەلال تالەبانی، دکتۆر ئەتاسی و کێشەی کورد، (کوردستان - یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان - نووسینگەی ڕێکخستن - بێ ساڵ)، ل. ١، ٤٠.
٢١ - جەلال تالەبانی، کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی، (بەیرووت - دار ئەلتەلیعە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - ١٩٦٩)، ل. ١، ٧، ٤٤٧.
٢٢ - جەلال تالەبانی، کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، وەرگێڕانی هـ.ع، (سلێمانی - کتێبخانەی جەمال عەلی باپیر - ٢٠١١)، ل. ١، ٢٧٥، ٣٣٧.
٢٣ - حافز ئەلقازی، بیرەوەرییەکان، بەشی یەکەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - ٢٠٠٦)، ل. ٢٧٠.
٢٤ - حەبیب محەمەد کەریم، مێژووی حزبی دیموکراتی کوردستان - عێراق (لە وێستگە سەرەکییەکاندا) ١٩٤٦ - ١٩٩٣، (دهۆک - چاپخانەی خەبات - ١٩٩٨)، ل. ٥٠، ٥٦-٥٧، ٥٩، ٦١، ٦٨، ٨٥، ٥٠٨.
٢٥ - حەبیب محەمەد کەریم، کەرکووک و شۆڕشی ئەیلوولی پیرۆز، گۆڤاری گوڵان ئەلعەرەبی، ناوەندی گوڵانی ڕۆشنبیری، ژمارە ٧٠، ساڵی شەشەم، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، ٣١ی ئاداری ٢٠٠٢، ل. ٣٨.
٢٦ - شەڕی سەر عێراق ڕۆژنامە - بەڵگە - ڕاپۆرت ١٩٩٠ - ٢٠٠٥، (بەیرووت - ناوەندی لێکۆڵینەوەی یەکێتیی عەرەبی - ٢٠٠٧)، ل. ٥٢٤، ١٠٦٦، ١١٦٠، ١٢٣٩.
٢٧ - حەسەن عەرەفە، کورد و لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و سیاسی، (بێ شوێن - بێ مێژوو)، ل. ١٣٣ - ١٣٤، ١٣٩ - ١٤١.
٢٨ - حەسەن لەتیف ئەلزوبەیدی، ئینسایکلۆپیدیای پارتە عێراقییەکان، (بەیرووت - موئەسەسەت ئەلعارف لێلمەتەبووعات - ٢٠٠٧)، ل. ٤٤٨ - ٤٥٠، ٤٩٢، ٥١٢، ٥١٤ - ٥١٦، ٥٩١.
٢٩ - حەسۆ هورمی، هێڵکاری لە ژیانی میر تەحسین سەعید عەلی بەگ، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - ٢٠١٧)، ل. ٩٠، ١٥٢، ١٩٣.
٣٠ - حوسێن ئەحمەدی، لێکۆڵینەوەی ڕووداوە سیاسییەکانی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران ١٣٢٠ - ١٣٣٠ک.هـ، چاپی دووەم، (تاران - موئەسەسەی موتالیعاتی تارێخی موعاسیر - ١٣٩٤ک.هـ)، ل. ٢٥.