چیای مەتین یەکێکە لە سەختترین چیاکانی هەرێمی کوردستان لە ناوچەی بادینانی سەر بە قەزای ئامێدی. ناوچەیەکی گرنگ و ستراتیژی بوو بۆ بەیەکەوەبەستنی ناوچەکانی بارزان و بادینان. هەر بۆیە حکوومەتی عێراق چەند جارێک هێرشی کردووەتە سەری و هەوڵی داوە دەستی بەسەردا بگرێت. لە ساڵی ١٩٦٣ ئەم ناوچەیە وەک هەموو ناوچەکانی تر ڕووبەڕووی پاڵەوانێتییەکی مێژوویی مەزن بووەوە، کاتێک سوپای عێراق بە پلانێکی بەرفراوان و ئەمبیسیۆن لە چەند قۆڵێکەوە هێرشی کرد. بۆ ئەوەی کۆتایی بە چالاکییەکانی شۆڕشی کورد لە ناوچەکە بهێنێت و ناوچەکە بخاتەوە ژێر کۆنترۆڵی خۆی.
دوای کودەتا سەربازییەکەی بەعسییەکان و ڕووخانی ڕژێمی عەبدولکەریم قاسم، جەنگ و هێرشی حکوومەتی عێراق بۆ سەر کوردستان بۆ ماوەیەک ڕاگیرا و دانوستان لە نێوان سەرکردایەتی شۆڕش و حکوومەتی عێراق ئەنجامدرا. بەڵام بەعسییەکان زوو ڕەتیان کردەوە گوێ لە داواکارییە کوردییەکان بگرن. لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٣ دەستیان بە دەستدرێژییەکانیان بۆ سەر کوردستان کردەوە، بەتایبەتی لە ناوچەکانی بارزان و بادینان. لە ناوەڕاستی ئابدا، سوپای عێراق هێزێکی گەورەی سەرباز و بەکرێگیراوانی کۆکردەوە، لەگەڵ هێزێکی سوپای سووریا بە ناوی هێزی یەرمووک، بە فەرماندەیی لیوا فەهد ئەلشاعیر، کە سنووری بەزاندبوو بۆ پشتیوانیکردنی حکوومەتی عێراق. بۆ لەناوبردنی شۆڕشی کورد لە ڕێگەی ڕێککەوتنێک لە نێوان حکوومەتەکانی عێراق و سووریا.
دوای ئەوەی زانیارییەکانی هێرشەکە گەیشتە دەست هێزی پێشمه‌رگه و سەرکردایەتی شۆڕش لەلایەن دڵسۆزان و لایەنگرانی شۆڕشەوە، کە حکوومەت نیاز وایە هێرشێکی بەرفراوان بۆ سەر ناوچەی ئامێدی ئەنجام بدات، سەرکردایەتی شۆڕش لە ناوچەکە پلانیان بۆ بەرپەرچدانەوەی دەستدرێژییەکە و تێکشکاندنی بەم شێوەیە دانا: هێزێکی پێشمه‌رگه بە فەرماندەیی فەیسەڵ حەسەن نزارکی و حاجی شەعبان لە ئاشاوا جێگیرکران بۆ ڕێگریکردن لە هێزی هێرشبەر بۆ هێرشکردنە سەر مێنگێشکێ. هێزێکی تر لە بامەڕنێ بە فەرماندەیی جەمیلە سوور بامەڕنێ جێگیرکرا. هێزێکی تر ڕەوانەی ئەرەدنا کرا، هێزێکی تر بە فەرماندەیی عارف سولەیمان دۆسکی لە نێوان دوو ناوچەی مزووری باڵا و دۆسکی ژێری جێگیرکرا. هێزێکی یەدەگ کە نزیکەی ٣٠٠ پێشمه‌رگه بوون، بە فەرماندەیی عیسا سوار، لە ناوچەی گوڵیا لە ئامادەباشیدا بوون. هێزێکی تر لە هێزی زاخۆ ئامادەکرابوو. بۆ ئەوەی لە نێوان باتیفا و زاخۆ لە ئامادەباشیدا بن، هێزێکی تر بە فەرماندەیی سەعید حاجی شەعبان لە گوندی کانی ڕەش مانەوە و ڕێگای سەر-ئامێدی بۆ بەرواری ژوورییان داخست.
وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا، لە ناوەڕاستی ئابدا، هێزێکی گەورەی حکوومەت بە چەکی قورس، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش، فڕۆکە و سەدان پیادە و بەکرێگیراو (جاش) لە دهۆکەوە بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه لە سوارەتووکا دەرکەوتن.
هەرچەندە پێشمه‌رگه لە سەرەتادا بەرگرییان کرد و ڕێگرییان لێکردن، بەڵام بەهۆی قەبارەی هێرشەکەوە نەیانتوانی بەردەوام بن، بەڵام لە چەند شوێنێک هێزەکانیان کشاندەوە، و سوپای عێراق دەستی کرد بە سووتاندنی گوندەکان (بەندە، کۆڤلی، کورێما، بارۆشکا سەعدینا، مەهلەمبا، دێرەکژینک، زێوکە کاندلا، زێوکە ئابۆ، بانە سوورا، بێسفکی ئەلکشک). خەڵکی ئەم گوندانە ناچار بوون بۆ پاراستنی ژیانیان لە دۆڵ و ئەشکەوتەکان خۆیان بشارنەوە.
هێزەکانی حکوومەت پێشڕەوییەکانیان بەردەوام بوو تا گەیشتنە ناحیەی مێنگێشکێ، و لەوێ لەگەڵ هێزەکانی ناحیەکە بەرەو فڕۆکەخانەی بامەڕنێ چوون و کردیانە بنکەی ئۆپەراسیۆنەکانیان. پاشان پلانی هێرشەکەیان بۆ چوار بەش دابەش کرد:
قۆڵی یەکەم: لە فڕۆکەخانەی بامەڕنێوە بۆ چیای مەتین و ڕۆژئاوای ناوچەی بەرواری ژووری.
قۆڵی دووەم: لە فڕۆکەخانەی بامەڕنێوە بۆ سەر-بامەڕنێ.
قۆڵی سێیەم: لە سەرسەنگەوە بۆ ئەرەدنا، گوندی ناوێلا، چیای مەتین و گوندی شێلازا.
قۆڵی چوارەم: لە ئامێدییەوە بۆ سەر-ئامێدی، چارچەلی و ناحیەی کانی ماسێ.
هێرشە گەورەکە لە ٢٠ی ئابی ١٩٦٣ دەستی پێکرد و بەکرێگیراوەکان (جاش) دابەشکران بەسەر باڵەکانی جەنگدا. هێرشەکەی حکوومەت لە سەرەتادا پێشکەوتنی بەرچاوی لە هەموو قۆڵەکاندا بەدەستهێنا. توانییان چیای مەتین و بامەڕنێ داگیر بکەن و جەمیلە سوور بامەڕنێ و دوو پێشمه‌رگه شەهید بوون. ئاژاوە لە نێوان هێزەکانی پێشمه‌رگه دروست بوو. هەندێکیان دەستیان لە کار کێشایەوە و چەکەکانیان دانا، هەندێکی تریان بەرەو تورکیا هەڵاتن. بە هەماهەنگی لەگەڵ حکوومەتی عێراق، حکوومەتی تورکیا چەکی بە بەکرێگیراوانی ناوچەی ڕێکانی دا. چەند پێشمه‌رگه یەکیان لە هەکاری گرت و ڕادەستی حکوومەتی عێراقیان کردن.
پاشان هێزەکانی پێشمه‌رگه توانییان ژمارەیەکی زۆر چەک و تەقەمەنی بەدەست بهێنن و خۆیان چەکدار بکەنەوە. لە ماوەی ٤٥ ڕۆژی بەردەوامی شەڕ و پێکدادانەکان کە لە بەرگریدا بەردەوام بوو بە پشتیوانی و هاوکاری هێزەکانی بەرگری نیشتمانی، ئەوان پلانێکی تریان لە بەرگرییەوە بۆ هێرشکردنە سەر هێزەکانی سوپای عێراق بە فەرماندەیی (عیسا سوار) و یاریدەدەرەکەی (عەلی هالۆ) بە ناوی (شەڕی سەرکەوتن یان مردن) گرتەبەر. بەڵێنیان دا چیای مەتین وەربگرنەوە. یەکەم هەنگاوی هێرشی پێشمه‌رگه لە شەوی ٤-٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ لە گوندی گابنێرکێ دەستی پێکرد. سوپای پێشمه‌رگه بۆ چەند بەشێک دابەشکران. هێرشیان کردە سەر سەرباز و بەکرێگیراوەکان،
لە خۆرئاوابوونەوە تا خۆرهەڵاتن، گورزێکی زۆر کوشندەیان لە سوپای عێراق وەشاند، و لە هەموو قۆڵەکاندا تێکیان شکاندن؛ توانییان هێزەکانی حکوومەت بۆ فڕۆکەخانەی بامەڕنێ کە بنکەی ئۆپەراسیۆنەکانیان بوو، پاشەکشە پێ بکەن و چیای مەتین کۆنترۆڵ بکەنەوە.
دوای تێکشکانی سوپای عێراق و سووریا، هەردووکیان زیانی گیانی و ماددی زۆریان بەرکەوت، لەوانە لەناوبردنی زۆربەی هێزەکانی سووریا (هێزی یەرمووک) و سەربازانی عێراق، کە تەرمی ١١٣ کوژراویان بەجێهێشت، لەوانە چەند سەربازێکی سووری. سەدان کەسی تریان بریندار بوون و چەندین ئۆتۆمبێل تێکشکێنران. دەستکەوتەکانی پێشمه‌رگه بریتی بوون لە دوو تۆپی ١٠٣ ملم، ٤٠٠ تفەنگ، ١٥ تیرهاوێژ، بڕێکی زۆر تەقەمەنی و بڕێکی زۆر کەرەستەی سەربازی. قوربانییەکانی پێشمه‌رگه بریتی بوون لە ٣٦ شەهید و ٧٨ بریندار لە هەردوو پێشمه‌رگه و هێزەکانی بەرگری نیشتمانی.
سەرکەوتنی پێشمەرگە لە چیای مەتین نەک هەر ورە و ئازایەتیی هێزی پێشمەرگەی بەرزکردەوە، بەڵکو سەرکەوتنێکی گرنگیش بوو بۆ شۆڕش لە بادینان. لەوەش زیاتر، ئەو فشارە زۆرەی کەمکردەوە کە سوپای عێراق بۆ ماوەی چەند مانگێک بوو خستبوویە سەر بارزانی. هێرشەکان بۆ سەر بارزان لە مانگی حوزەیرانەوە چڕتر ببوونەوە، ئەمەش وای لە دانیشتووان کردبوو بیر لە پەنابردن بۆ تورکیا بکەنەوە. بەڵام بەم سەرکەوتنە، خەڵکی بارزان هیوایان بۆ گەڕایەوە و بوێرییان پەیدا کرد بۆ گەڕانەوە بۆ گوند و ماڵەکانیان.
-
غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى یەکەم چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.
-
مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چ: یەکەم ٢٠٠٤.
-
هاوکار کەریم حەمە شەریف، شۆڕشى ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٠، چاپى یەکەم- چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، هەولێر، ٢٠١٢.
-
هۆژین مەسعود سەرنى، شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان ١٠٦١- ١٩٧٥، چاپى یەکەم، ٢٠١٨.
-
وەلى زبێر هۆستان، چەند ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆرش و ڕاپەڕینەکانى بارزاندا، چ: یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، ٢٠١٧.
-
ئارى کەریم، چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆرشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک ١٩٩٩.
-
شەوکەت مەلا ئیسماعیل حسن، ڕۆژانێ لە مێژووى شۆرشى ئەیلوول، چاحى یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٧.