ژیاننامه
بیژەن جه‌ندۆ عه‌لی له ساڵی 1926 له گوندی "هوودار" له کوردستانی ڕۆژهه‌ڵات له‌دایکبووه. له یه‌کیه‌تیی سۆڤیه‌ت خوێندویه‌تی و له‌وێ له‌گه‌ڵ ئافره‌تێکی ئۆکراینی به ناوی ڕۆزا ئه‌لێکساندرا هاوسه‌رگیری کردووه. بیژەن دوو کچی به ناوه‌کانی ئێرکا و ئاسیا هه‌بووه. هه‌روه‌ها بیژەن بڕوانامه‌ی سیاسه‌تی له زانکۆی "تاشکه‌ند" به‌ده‌ستهێناوه. جگه له‌وه‌ش، مامۆستای زمانی ڕووسی بووه له زانکۆی به‌غدا. هاوسه‌ره‌که‌شی فه‌رمانبه‌ر بووه. به‌ڵام له ساڵی 1963 دوای ئه‌وه‌ی ڕژێمی به‌عس ڕۆزایان بێزار کرد چونکه بیژەن پێشمه‌رگه و هاوڕێی مسته‌فا بارزانی بوو، ناچار بوو بگه‌ڕێته‌وه بۆ یه‌کیه‌تیی سۆڤیه‌ت. دواتر بیژەن له ساڵی 1970 له‌گه‌ڵ هاوسه‌ری دووه‌می سه‌عدیه حسێن که‌ریم هاوسه‌رگیری کردووه. دواتر بۆ ئێران ده‌گه‌ڕێته‌وه و له ساڵی 1974 له "نه‌غه‌ده" نیشته‌جێ بووه. هه‌روه‌ها توانیویه‌تی ڕه‌گه‌زنامه‌ی ئێرانی بۆ خۆی و خێزانه‌که‌ی به‌ده‌ست بهێنێت. تا ڕۆژی شه‌هیدبوونی وه‌ک جوتیار کاری کردووه.
له ڕۆژی 3ی حوزه‌یرانی 1947، له گوندی "ئیسماعیل ئاغا" په‌یوه‌ندی به بارزانییه‌وه کردووه و به‌شداری له شه‌ڕه‌کانی "ره‌ره‌و" کردووه. دوای ماندووبوونێکی زۆر، له 18ی حوزه‌یرانی 1947 توانیویه‌تی به به‌زاندنی ڕووباری ئاراس که ده‌که‌وێته نێوان سنووری ئێران و یه‌کیه‌تیی سۆڤیه‌ت، بگاته یه‌کیه‌تیی سۆڤیه‌ت.
دوای گه‌یشتنیان بۆ یه‌کیه‌تیی سۆڤیه‌ت له 19ی حوزه‌یرانی 1947 له شاری "ئاخچه‌ڤان" له کۆماری ئازه‌ربایجان، سه‌رجه‌م هاوڕێیان له کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک جێگیر کران که به ته‌لی دڕکاوی ده‌وردرابوو. له‌لایه‌ن سه‌ربازانه‌وه چاودێری ده‌کران و له ڕووی خۆراک و جلوبه‌رگه‌وه وه‌ک بارمته‌ی جه‌نگ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌کرا. دواتر حکومه‌تی سۆڤیه‌ت بڕیاری دا هاوڕێیان دابه‌ش بکرێن به‌سه‌ر ناوچه‌کانی "ئه‌غدام"، "لاچین"، "ئایولاخ" و "که‌ڵبه‌جه‌ر" له کۆماری ئازه‌ربایجان. له 10ی کانوونی یه‌که‌می 1947، گواسترانه‌وه بۆ کامپێکی سه‌ربازی له‌سه‌ر ده‌ریای "خه‌زه‌ر" له پایته‌ختی کۆماری مه‌هاباد "باکۆ". له 23ی هه‌مان مانگ، جلوبه‌رگی سه‌ربازییان پێدرا و ڕۆژانه 8 کاتژمێر له‌لایه‌ن ئه‌فسه‌رانی کۆماره‌وه ڕاهێنانیان پێ ده‌کرا. له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش، هه‌ندێک له‌و هاوڕێیانه‌ی که خوێنده‌وار بوون به زمانی کوردی، ڕۆژانه 4 کاتژمێر زمانی کوردییان فێر ده‌کرد.
دوای هه‌ڵسوکه‌وتی خراپی "جه‌عفه‌ر باقیرۆڤ" له‌گه‌ڵ هاوڕێیان، له 29ی ئابی 1949، بارزانی بڕیاریدا کامپه سه‌ربازییه‌که‌ی له کۆماری مه‌هاباده‌وه بگوازێته‌وه بۆ کۆمه‌ڵگه‌ی "چرچوک" له نزیک شاری "تاشکه‌ند" که پایته‌ختی ئۆزبەکستان بوو؛ له‌وێ درێژه‌یان به مه‌شقه سه‌ربازییه‌کانیان دا.
له ئاداری 1949، هاوڕێیان دابه‌شی سه‌ر گونده‌کانی یه‌کیه‌تیی سۆڤیه‌ت و کێڵگه‌کان کران (که خه‌ڵکی مه‌ده‌نی له حکومه‌ت به کرێ ده‌یانگرت و دواتر پاره‌که‌یان ده‌دایه‌وه). هاوڕێیان له‌و شوێنانه کاریان ده‌کرد.
دوای چه‌ندین نامه‌ی فه‌رمانده بارزانی بۆ ستالین، نامه‌یه‌ک ده‌گاته ده‌ست ستالین که باس له‌و ناخۆشییانه ده‌کات که هاوڕێیان به‌سه‌ریاندا دێت. ستالین ده‌ستبه‌جێ تیمێک پێکده‌هێنێت بۆ لێکۆڵینه‌وه له هاوڕێکانی بارزانی؛ تیمه‌که ده‌گه‌نه ئه‌و بڕیاره‌ی که پێویسته هه‌مووان له شاری "ڤریڤسکی" کۆببنه‌وه. هه‌مووان له تشرینی دووه‌می 1951 بۆ ئه‌و شاره سه‌فه‌ر ده‌که‌ن.
دوای شۆڕشی 14ی ته‌مموزی 1958 له عێراق و گه‌ڕانه‌وه‌ی فه‌رمانده مسته‌فا بارزانی، له شوباتی 25ی 1959، به‌پێی هه‌ردوو مادده‌ی 3 و 7، بڕگه‌ی (أ) له مادده‌ی 10 و به‌پێی مادده‌ی (11)، و به‌پشت به‌ستن به یاسای هه‌موارکراوی ژماره 19، لێبوردنی گشتی بۆ فه‌رمانده مسته‌فا بارزانی و هاوڕێکانی ده‌رچوو.
به‌هۆی دامه‌زراندنی کۆماری عێراق له 1958 له‌لایه‌ن عه‌بدولکه‌ریم قاسم، بیژەن له‌گه‌ڵ هاوڕێکانی به که‌شتی "گرۆزیا" له ڕێگه‌ی به‌نده‌ری "به‌سره" له 16ی نیسانی 1959 گه‌ڕانه‌وه کوردستان.
بیژەن به‌شداری له شۆڕشی "ئه‌یلول" له 1962 کردووه. هه‌روه‌ها دوای سه‌عید عاسی سه‌عید عاسی محه‌مه‌د، بووه فه‌رمانده‌ی فه‌وجی 6. هه‌روه‌ها بیژەن به‌شداری له شه‌ڕه‌کانی "زه‌رگه‌لی"، "گۆرازی"، "ده‌شتی هه‌ولێر"، "کۆیه"، "ڕانیه"، "قه‌ڵادزێ" و "بادینان" کردووه.
له 1979، دکتۆر قاسملوو نامه‌یه‌ک بۆ بیژەن ده‌نێرێت چونکه پێویستی به‌وه بوو بیژەن په‌یوه‌ندی به پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێرانه‌وه بکات. بیژەن دوای سه‌ردانی پارته‌که بۆ بینینی خێزانه‌که‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه ماڵه‌وه. به‌داخه‌وه حکومه‌تی ئێران پێی ده‌زانێت و شه‌ڕ له‌نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران و پارتی دیموکراتی کوردستان هه‌ڵده‌گیرسێت؛ بیژەن له شه‌ڕه‌که‌دا شه‌هید ده‌بێت و له گونده‌که‌ی خۆی "هوودار" به خاک ده‌سپێردرێت.
سه‌رچاوه‌کان:
ئەرشیفی دەستەی ئینسکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان