دوره میان کنگره دوم و سوم اتحادیه دانشجویان کردستان که حدود شش سال به طول انجامید، تغییرات بزرگی را در وضعیت سیاسی داخلی حزب دموکرات کردستان و به‌ویژه اتحادیه دانشجویان کردستان و عراق به‌طور کلی ایجاد کرد. از مهم‌ترین این تغییرات، پیروزی انقلاب ١٤ ژوئیه ١٩٥٨ و سقوط نظام پادشاهی، برپایی جمهوری در عراق، بازگشت رهبر مصطفی بارزانی و یارانش از اتحاد جماهیر شوروی، ثبت رسمی حزب دموکرات کردستان به عنوان یک حزب سیاسی کردی در عراق و آغاز مرحله فعالیت علنی اتحادیه دانشجویان کردستان بود.
پیروزی انقلاب در عراق، کار حزبی و تشکیلاتی در کشور و به‌ویژه در مناطق کردستان را به مرحله جدیدی به نام مرحله فعالیت علنی رساند. در طی این مرحله، اتحادیه دانشجویان کردستان به عنوان تنها سازمان دانشجویی در کردستان، به‌سرعت شروع به افتتاح کمیته‌ها و شاخه‌های خود در بیشتر مناطق و گسترش فعالیت‌هایش کرد.
چند روز پس از پیروزی انقلاب، رهبری اتحادیه دانشجویان تصمیم به برگزاری نشستی گسترده گرفت. این نشست در استراحتگاه ایستگاه راه‌آهن اربیل با حضور اکثر اعضای رهبری و نمایندگان شهرهای اربیل، کرکوک، سلیمانیه و رواندوز برگزار شد. در نتیجه، شیوه‌های فعالیت پس از انقلاب و روابط آن با اتحادیه عمومی دانشجویان عراق تعیین گردید.
پس از پیروزی انقلاب، روابط میان اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه عمومی دانشجویان عراق رو به وخامت نهاد و دومی خود را در موضعی قوی‌تر دید؛ چرا که بیشتر اعضای آن کمونیست بوده و از حمایت رئیس‌جمهور عبدالکریم قاسم برخوردار بودند. صرف‌نظر از توافق‌های قبلی با اتحادیه دانشجویان، این سازمان شروع به افتتاح مقرهای فرعی در شهرهای کردستان کرد و شاخه ویژه خود را در اربیل که آن را اتحادیه عمومی دانشجویان عراق نامید، افتتاح نمود. در اوت ١٩٥٨، دانشجویان کمونیست کمیته‌ای به نام کمیته عالی اتحادیه دانشجویان عراق تشکیل دادند و این کمیته در نوامبر ١٩٥٨ رسماً توسط دولت مجوز فعالیت دریافت کرد.
این نخستین مجوز رسمی برای یک سازمان دانشجویی بود و روز ٤ نوامبر ١٩٥٨ به عنوان تاریخ انتخابات دانشجویی در عراق تعیین شد. وضعیت جدید، اتحادیه دانشجویان را تا حدودی ناچار به مشارکت در انتخابات کرد، به‌ویژه آنکه بخشی از دفتر سیاسی حزب، از ادغام سازمان‌های دموکراتیک کردی با سازمان‌های دموکراتیک عربی در عراق زیر چتر حزب کمونیست عراق حمایت می‌کرد.
اتحادیه دانشجویان کردستان در انتخابات با فهرستی به نام (جبهه دموکراتیک متحد) که معرف دانشجویان کرد و عرب و همراه با اتحادیه عمومی دانشجویان عراق بود، شرکت کرد. در نتیجه، بیشتر نمایندگان این فهرست و به‌ویژه نمایندگان اتحادیه دانشجویان کردستان در بیشتر مناطق پیروز شدند که این امر بار دیگر وزن و جایگاه اتحادیه دانشجویان را در عرصه سیاسی عراق نشان داد (4).
پس از برگزاری انتخابات و در دوره بین ١٦ تا ٢٠ فوریه ١٩٥٩، کنگره‌ای عمومی برای دانشجویان در بغداد برگزار شد که اتحادیه دانشجویان به عنوان نماینده حزب دموکرات کردستان در آن شرکت کرد و در این کنگره تصمیم بر آن شد که دو سازمان (اتحادیه دانشجویان کردستان) و (اتحادیه عمومی دانشجویان عراق) ادغام شده و سازمان مشترک جدیدی به نام (اتحادیه عمومی دانشجویان جمهوری عراق) ایجاد گردد. همچنین توافق کردند کمیته‌ای ویژه برای امور دانشجویان کردستان تشکیل دهند و روزنامه‌ای مخصوص به خود به نام (خه‌باتی قوتابیان - مبارزه دانشجویان) منتشر کنند.
با وجود تصمیمات کنگره عمومی دانشجویی، پس از گذشت مدتی کوتاه میان دو سازمان اتحادیه دانشجویان و (اتحادیه عمومی دانشجویان جمهوری عراق) به دلیل اختلاف دیدگاه‌های سیاسی، طرفین تلاش کردند اختلافات را از طریق برگزاری دومین کنگره حل کنند، اما این تلاش‌ها به نتایج قابل‌توجهی نینجامید. در 2 دسامبر ١٩٦٠، هیئتی از انجمن دانشجویان کرد در اروپا شرکت کرد و مسائل بسیاری مورد بحث قرار گرفت. در نتیجه این کنگره، اتحادیه دانشجویان کردستان آمادگی خود را برای اعزام نماینده‌اش به دبیرخانه اتحادیه عمومی دانشجویان جمهوری عراق ابراز داشت و کمال محی‌الدین برای این سمت تعیین شد. با وجود تمام اختلافات و مشکلات میان آنها، روابط میان دو تشکیلات ادامه یافت تا اینکه رابطه میان رهبری کردی و حکومت جمهوری عراق به طور کامل قطع شد که این امر منجر به قیام ١١ سپتامبر ١٩٦١ گردید.
روابط بین اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه عمومی دانشجویان عراق رو به وخامت گذاشت و در سال ١٩٦٠، ششمین کنگره جهانی دانشجویان در بغداد برگزار شد. حکومت عراق و اتحادیه عمومی دانشجویان عراق به اتحادیه دانشجویان کردستان اجازه مشارکت در کنگره را ندادند، حتی از آمدن هیئت انجمن دانشجویان کرد در اروپا به بغداد و شرکت در کنگره جلوگیری کردند، علاوه بر اینکه مقرهای اتحادیه دانشجویان را در شهرهای مختلف عراق به دفعات تعطیل کردند.
برگزاری کنگره سومپس از ناامیدی کامل اتحادیه دانشجویان کردستان از ایجاد یک سازمان دانشجویی عمومی که تمامی حقوق مورد نیاز دانشجویان کرد را تضمین کند و با تمامی طرف‌ها به طور برابر رفتار نماید، و همچنین عقب‌نشینی اتحادیه عمومی دانشجویان عراق از وعده‌هایی که به اتحادیه دانشجویان کردستان و دانشجویان کرد داده بود، و وخامت روابط سیاسی بین حزب دموکرات کردستان و حکومت عراق، اتحادیه دانشجویان کردستان تصمیم گرفت سومین کنگره خود را به منظور سازماندهی مجدد صفوف خود و گشایش برای حمایت کامل از خواسته‌های مردم کرد در عراق برگزار کند.
پس از تدارکات، این کنگره در مارس ١٩٦١ در محله کسرای بغداد، با شعار "نوروز انگیزه‌ای برای یکپارچه‌سازی مبارزه دانشجویی در کردستان عراق باشد" برگزار شد و سه روز ادامه داشت.
دیدگاه‌های مختلفی در مورد زمان و مکان برگزاری سومین کنگره اتحادیه دانشجویان کردستان وجود دارد. از جمله برگزاری کنگره در سال ١٩٥٧ در محله اعظمیه شهر بغداد، یا در ١٨ مارس ١٩٦١ در سلیمانیه، یا در ١٩ مارس ١٩٦١ در سلیمانیه.
در مورد تاریخ برگزاری کنگره، هیچ سند در دسترسی وجود ندارد که به سال ١٩٥٧ اشاره کند؛ همچنین قواعد و برنامه اصلاح‌شده خود کنگره به سال ١٩٦١ برمی‌گردد و دیدگاه‌ها در مورد محل برگزاری کنگره متفاوت است، اما طبق تحقیقات، بغداد مناسب‌ترین شهر است.
کنگره سه روز ادامه یافت و وضعیت سیاسی، فرهنگی و آموزشی مناطق کردستان را مورد بحث و ارزیابی قرار داد. کنگره تصمیم به اصلاح آیین‌نامه داخلی گرفت و دبیر و دبیرخانه جدیدی را به شرح زیر انتخاب کرد:
١- سرور کاکه‌حمه درویش، به عنوان دبیر
٢- فواد احمد بابان
٣- حیدر حمزه خدر
٤- حمه چاوشین
٥- مأمون الدباغ
در همان کنگره، کمیته‌ای برای مدیریت امور دانشجویان تشکیل شد که اعضای آن عبارت بودند از:
١- طیب جبار برواری
٢- کمال عبدالکریم زیدان
٣- محمد پینجوینی
٤- مصطفی پشدری
٥- عزیز صالح
٦- جمیله صابر قادر، عضو علی‌البدل
پس از آغاز قیام سپتامبر و پیوستن اعضای اتحادیه دانشجویان به صفوف قیام، مأمون الدباغ و حمه چاوشین از اعضای دبیرخانه به قیام پیوستند. سرور کاکه‌حمه، دبیر اتحادیه دانشجویان در سال ١٩٦٢ توسط دستگاه امنیت عمومی حکومت عراق دستگیر شد و حیدر حمزه خضر برای پر کردن پست خالی تعیین شد و تا برگزاری کنگره چهارم دبیر باقی ماند.
منابع:١- عرفان عزیز عزیز، کنگره‌ها و کنفرانس‌های اتحادیه دانشجویان کردستان، چاپ اول، (اربیل - چاپخانه روژهه‌لات - ٢٠١٢).
٢- ماجد حسن علی، جنبش دانشجویی کرد در عراق (١٩٢٦-١٩٧٠)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد/دانشگاه صلاح‌الدین در اربیل ٢٠٠٨، انتشارات سپیرێز، (هه‌ولێر - چاپخانه حاجی هاشم).
٣- ساسان عەونی، اتحادیه دانشجویان کردستان، جنبه‌هایی از مبارزه و تاریخ، (هه‌ولێر - چاپخانه وزارت آموزش و پرورش - ١٩٩٨).
٤- مجله گولان، موسسه رسانه‌ای گولان، شماره 21، اربیل، 25 فوریه 1998م.
٥- ئه‌حمه‌د شه‌ریف له‌ك، تحلیل رویدادهای تاریخی، صفحاتی از تاریخ یک ملت، جلد اول، چاپ دوم، (هه‌ولێر - چاپخانه روژهه‌ڵات - 2019م).
٦- اساسنامه اتحادیه دانشجویان کردستان - عراق، کنگره سوم، (بدون مکان - 1961م).
٧- كه‌مال عه‌بدولكه‌ریم غیدان ئه‌لراودی، مجله خه‌باتی قوتابیان، ارگان اتحادیه دانشجویان کردستان، شماره 85، (هه‌ولێر، چاپخانه روژهه‌ڵات، ژوئن 2009).