دکتر جعفر محمد، معروف به دکتر جعفر فیلی، جعفر مام کریم و دکتر جعفر رحمانی، در سال ١٩١٠ در شهر کوت که مرکز استان واسط است به دنیا آمده است، از ایل ملکشاهی فیلی است، سپس خانواده‌شان به شهر بغداد نقل مکان می‌کنند و تبدیل به یکی از خانواده‌های تجاری برجسته شهر بغداد می‌شوند، در سال ١٩٤٨ پدرش حاجی محمد کریم از بنیان‌گذاران انجمن کردهای فیلی شهر بغداد بوده است، برادر بزرگتر وکیل حبیب محمد کریم (١٩٣١- ٢٠١٣) دبیر حزب دموکرات کردستان بین سال‌های (١٩٦٤- ١٩٧٥) بوده است.
در سال ١٩٣٦ با رتبه اول مدرک کارشناسی خود را از دانشکده پزشکی بغداد دریافت کرده است و به عنوان اولین دکتر کرد محسوب می‌شود که از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شده است، در سال ١٩٣٦ در ارتش پادشاهی عراق با درجه ستوان دوم خدمت کرده است، مطبش در محله کردنشین باب الشیخ در شهر بغداد بوده است، در سال ١٩٤٢ در شهر اربیل مطب پزشکی داشته است، در سال ١٩٣٧ با درجه ستوان دوم در صفوف ارتش پادشاهی عراق خدمت کرده است.
در دهه شصت قرن بیستم، تخصص روانپزشکی را از دانشگاه لندن دریافت می‌کند، در سال ١٩٧٠ صاحب اولین بیمارستان خصوصی بیماری‌های روانی در پادشاهی ایران بوده است، روز سه‌شنبه ١ اوت ٢٠٠٠ در شهر تهران درگذشته و در قبرستان بهشت زهرا در نزدیکی شهر تهران به خاک سپرده شده است، در ٤ اوت ٢٠٠٠ رئیس مسعود بارزانی پیام تسلیتی به خانواده‌اش فرستاده است، در ٤ اوت ٢٠٠٠ توسط دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان پیام تسلیتی برای خانواده‌اش ارسال شده و مراسم ختم و تسلیت توسط دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان در مسجد رشاد مفتی در شهر اربیل برگزار شده است. او به زبان‌های کردی، عربی، فارسی و انگلیسی مسلط بوده است.
کارنامه مبارزاتیدر سال ١٩٣٩ به صفوف حزب هیوا پیوسته است، در سال ١٩٤١ به عنوان پزشک به شهرک شنگال وابسته به استان موصل تبعید شده است و به عنوان اولین نفری شناخته می‌شود که حس ملی و کردی را در این منطقه ترویج داده است.
در سال ١٩٤١ علیه مقامات پادشاهی متحده بریتانیا از جنبش رشید عالی گیلانی (١٨٩٢- ١٩٦٥) حمایت کرده است و پس از شکست این جنبش توسط مقامات پادشاهی عراق که طرفدار بریتانیا بودند، زندانی شده است، در سال ١٩٤٢ به همراه وکیل عونی یوسف احمد (١٩٠٨- ١٩٨٨) شاخه موصل حزب هیوا را تأسیس کرده‌اند، در سال ١٩٤٢ با درجه سروان پزشک در مرکز نظامی زاخو وابسته به استان موصل سابق و دهوک امروزی خدمت کرده است، در سال ١٩٤٢ به همراه وکیل عونی یوسف احمد و حسن طه عبدالعزیز (١٩١٥- ١٩٩٩) معروف به حسن کتانی توسط مصطفی یعقوبی استاندار اربیل زندانی می‌شوند، در سال‌های (١٩٤٢- ١٩٤٤) به خاطر فعالیت سیاسی زندانی بوده و به شهر عماره در جنوب عراق تبعید شده است.
در سال ١٩٤٣ ارتباط مستقیمی با رئیس مصطفی بارزانی (١٩٠٣- ١٩٧٩) رهبر انقلاب دوم بارزان داشته است، در سال ١٩٤٥ از بنیان‌گذاران و رهبران حزب رزگاری کرد بوده است، در سال ١٩٤٥ با درجه سروان پزشک به صفوف انقلاب دوم بارزان پیوسته است، تا زمان فروپاشی جمهوری دموکراتیک کردستان در خدمت جمهوری بوده و بارها به صورت مخفیانه به شهر بغداد بازگشته است، در سال ١٩٤٦ در کنگره دوم حزب رزگاری کرد در شهر بغداد شرکت کرده و به انحلال آن رأی داده است تا راه برای پیوستن به حزب دموکرات کرد هموار شود.
در سال ١٩٤٦ در کنگره اول توسط نمایندگان کنگره به عضویت کمیته مرکزی حزب دموکرات کرد انتخاب شده است، در سال ١٩٤٦ در اولین نشست کمیته مرکزی به عضویت دفتر سیاسی انتخاب شده است، در سال ١٩٤٦ مسئولیت روابط بین حزب دموکرات کرد و کامل چادرچی عضو رهبری حزب ملی دموکرات (الحزب الوطني الدیمقراطي) را بر عهده داشته است، در ٤ آوریل ١٩٤٧ مقاله‌ای برای دفاع از بارزانی‌ها در روزنامه عربی زبان (صوت الأهالي) چاپ بغداد منتشر کرده است.
در سال ١٩٤٨ از دور از نمایندگان حزب دموکرات کرد در کنگره شیران اتحادیه عمومی دانشجویان عراق حمایت کرده است، در سال ١٩٤٨ در شهر لندن پایتخت پادشاهی متحده بریتانیا از طریق حزب کمونیست بریتانیا با حزب کمونیست اتحاد شوروی به منظور رساندن خواسته‌های آن زمان کرد ارتباط برقرار کرده است، در سال ١٩٤٨ مانند تعداد زیادی از فعالان سیاسی پادشاهی عراق از نژادها و ملیت‌های مختلف، توسط مقامات هاشمی در پادشاهی عراق به بهانه تبار ایرانی، تابعیتش از او سلب شده است و از طریق محمد باشقه دایی‌اش که از کارمندان عالی‌رتبه وزارت کشور پادشاهی عراق بوده، توانسته خود را به پادشاهی ایران برساند و ابتدا در شهرستان ایلام وابسته به استان کرمانشاه در شرق کردستان به مدت دو سال به صورت مخفیانه ساکن شده است، در اواخر سال ١٩٤٩ در اعترافات یهودا ابراهیم صدیق عضو رهبری حزب کمونیست عراق در برابر اداره تحقیقات جنایی به عنوان یکی از اعضای رهبری حزب دموکرات کرد نامش فاش شده است.
در سال ١٩٤٩ روابط بین حزب دموکرات کرد و حزب توده ایران را مدیریت کرده است، در سال ١٩٥٠ مطب پزشکی در شهر ایلام باز کرده و به مردم منطقه خدمت کرده است و سپس در سال ١٩٥٢ در شهر تهران پایتخت پادشاهی ایران مطب باز کرده و در آنجا ساکن شده است، در سال ١٩٥٣ در تهران به اتهام مشارکت در جمهوری دموکراتیک کردستان به مدت سه سال در زندان قصر در داخل شهر تهران زندانی شده است. در سال ١٩٥١ کلیشه روزنامه رزگاری و مهر دفتر سیاسی حزب دموکرات کرد را از شهر تهران برای رهبری حزب دموکرات کرد ارسال کرده است، سال ١٩٥٣ در نوشتن و پیگیری برنامه و اساسنامه کنگره سوم با رهبری موقت کنگره دوم حزب دموکرات کرد همکاری کرده است، سال ١٩٥٣ از دکتر محمد مصدق (١٨٨٢ـ ١٩٦٧) علیه شاه محمدرضا پهلوی (١٩١٩ـ ١٩٨٠) حمایت کرده است، در کودتای علیه دکتر محمد مصدق نخست‌وزیر پادشاهی ایران توسط مقامات پادشاهی ایران زندانی و شکنجه شده است.
سال ١٩٥٣ بدون حضور خودش توسط نمایندگان کنگره به عنوان عضو کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان ـ عراق (کنگره سوم) انتخاب شده است، سال ١٩٥٦ کار سیاسی را کنار گذاشته است، سال ١٩٥٨ توسط زعیم رکن عبدالکریم قاسم (١٩١٤ـ١٩٦٣) با فرمان جمهوری حق تابعیت عراقی برایش بازگردانده شده اما او از پذیرش آن خودداری کرده و به دولت عراق برای بازگشت اعتماد نداشته و همان‌جا در شهر تهران مانده است، از ابتدا فردی فقیر‌دوست بوده و مطبش در شهر بغداد و بعداً در شهر تهران به روی فقرا باز بوده به همین دلیل روی تابلوی مطبش نوشته بود "درمان بیماری فقیر رایگان است"، در مطب تهران نیز همواره به کردهای فقیر روژهلات کردستان خدمت کرده است.
سال ١٩٦٠ به قصد دیدار با اقوام و نزدیکان و ملاقات با رفقایش در حزب دموکرات کردستان به شهر بغداد سفر کرده است، پس از کودتای حزب بعث عربی سوسیالیستی در ٨ فوریه ١٩٦٣ و تعقیب مخالفانشان، به فراریان حزب کمونیست عراق که به پادشاهی ایران روی آورده بودند، کمک کرده است.
منابع:- آرشیو هیئت انسکلوپدیای حزب دموکرات کردستان.
- ابراهیم فرهمندنیا، نسل‌کشی کردها از دیدگاه حقوق بین‌الملل، (مریوان ـ انتشارات ئه‌وین ـ ١٣٩٦ه.ش)، ص ص ٢٤ ـ ٢٧.
- ارکان حمه‌امین رشید الزرداوی، "نشأة وعلاقة الحزب الدیمقراطي الكردستاني مع الحكومات والأحزاب السیاسية العراقية للمدة من ١٩٤٦ لغایة ٢٠٠٣"، پایان‌نامه‌ای که به دانشگاه سنت کلیمنتس ارائه شده و بخشی از الزامات کسب مدرک دکترا در علوم سیاسی است، با نظارت استاد دکتر علی الحسن، ٢٠١٢م، نسخه الکترونیکی، ص ١٨.
- اعداد : ممتاز الحیدري، مختارات من مذكرات صالح الحیدري، الطبعة الثانیة، (السلیمانیة ـ مطبعة رنج ـ ٢٠٠٤م)، ص ص ٤٩، ٨٠.
- اقامة مراسیم عزاء علی روح المرحوم د.جعفر محمد كریم، جریدة حمرین، جمعیة الكورد الفیلیین، العدد ١٥، أربیل، مطبعة أوفسیت هولیر، أواخر آب ٢٠٠٠م، ص ١.
- ب. هه‌وراز، كورته لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌مه‌ڕ دامه‌زراندن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حزبی شۆڕش و ڕزگاری له كوردستانی باشوور، (بێ شوێن ـ ئایاری ١٩٩٣ز)، ل ل ١٩.
- پرسه‌نامه‌یه‌ك له مه‌كته‌بی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستانه‌وه، ڕۆژنامه‌ی برایه‌تی، ئۆرگانی پارتی دیموكراتی كوردستان، ژماره ٣١٤٩، هه‌ولێر، یه‌كشه‌مه، ٦ی ئابی ٢٠٠٠ز، ل ١.
- جعفر محمد كریم، المشكلة البارزانیة وضمان الوحدة العراقیة، جریدة صوت الأهالي، العدد ١٣٨١، بغداد، الأثنین، ١٤ نیسان ١٩٤٧م، ص ص ١، ٣.
- جمعیتنا تواسي الأخ حبیب محمد كریم بوفاة د. جعفر محمد كریم، جریدة حمرین، أعلام جمعیة الكورد الفیلیین، العدد ١٥، أربیل، أواخر آب ٢٠٠٠م، ص ٢.
- جه‌مال بابان، سلێمانی شاره گه‌شاوه‌كه‌م، به‌رگی سێیه‌م، چاپی دووه‌م، (هه‌ولێر ـ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس ـ چاپخانه‌ی ئاراس ـ ٢٠١٢ز)، ل، ل ٣٢١و ٣٢٣.
- جه‌مال نه‌به‌ز، بیره‌وه‌ریینامه‌ی ئه‌و ڕۆژانه‌ی جاره‌كی دیی ناگه‌ڕێنه‌وه، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی شڤان ـ ٢٠١٧ز)، ل ل ٢١٥، ٢٥٦.
- حبیب محمد كریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوك ـ مطبعة خه‌بات ـ ١٩٩٨م)، ص ص ٢٨، ٣٥، ٤١، ٥٠.
- حسن لطیف الزبیدي، موسوعة الأحزاب العراقیة، (بیروت ـ مؤسسة العارف للمطبوعات ـ ٢٠٠٧م)، ص ٣٣٨.
- زكي جعفر الفیلي العلوي، تاریخ الكرد الفیلییون وآفاق المستقبل، (بیروت ـ مؤسسة البلاغ للطباعة والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٠م)، ص ص ٢٩٨ ـ ٢٩٩، ٥٢١.
- زكي جعفر الفیلي العلوي، تاریخ الكرد الفیلییون وآفاق المستقبل، (بیروت ـ مؤسسة البلاغ للطباعة والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٠م)، ص ٥٢١.
- زكیة اسماعیل حقي، الطبیب المثقف الذي ربی جیلا من الكرد علی الكردایتي، صحیفة الاتحاد، الصحیفة المركزیة للاتحاد الوطني الكردستاني، العدد ٣٨٦، السنة الثامنة، السلیمانیة، الجمعة، ٨ أیلول ٢٠٠٠م، ص ١٤.
- ژویس بلو، بررسی تاریخی و جامعه شناسی و مسأله كرد، ترجمه پرویز امینی، (سنندج ـ دانشگاه كردستان ـ مركز پژوهشهای كردستانشناسی ـ نشر شالوده ـ ١٣٧٩ھ . ش)، ص ٥٥.
- سه‌رۆك بارزانی سه‌ره‌خۆشی له به‌ڕێز حه‌بیب محه‌مه‌د كه‌ریم و خانه‌واده‌كه‌ی ده‌كات، ڕۆژنامه‌ی برایه‌تی، ئۆرگانی پارتی دیموكراتی كوردستان، ژماره ٣١٤٩، هه‌ولێر، یه‌كشه‌مه، ٦ی ئابی ٢٠٠٠ز، ل ١.
- الشرطة العامة، شعبة مدیریة التحقیقات الجنائیة، موسوعة سریة خاصة بالحزب الشیوعي العراقي السري، الجزء الأول، (بغداد ـ مطبعة الحكومة ـ ١٩٤٩م)، ص ٨١.
- شه‌عبان عه‌لی شه‌عبان، هه‌ندێك زانیاری سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیه‌م، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات ـ ٢٠١٣ز)، ل ل ١٠٢ ـ ١٠٣، ١٠٧.
- شوان محه‌مه‌دئه‌مین ته‌ها خۆشناو، هه‌ولێر له نێوان ساڵانی ١٩٦٣ ـ ١٩٧٠ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژووییه له بارودۆخی سیاسی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین ـ ٢٠١٦ز)، ل ٦١.
- شێركۆ فه‌تحوڵڵا عومه‌ر، پارتی دیموكراتی كوردستان و بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌ی كورد له عێراقدا ١٩٤٦ ـ ١٩٧٥، وه‌رگێڕانی سواره قه‌ڵادزه‌یێ، (كه‌ركوك ـ چاپخانه‌ی شه‌هید ئازاد هه‌ورامی ـ ٢٠١٢ز)، ل ١٢٨.
- طارق جامباز، حزبی هیوا له لیوای هه‌ولێر، (هه‌ولێر ـ گۆڤاری یاساپارێزی ـ چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی كشتوكاڵ ـ ٢٠٠٥ز)، ل ٣٩.
- عبدالجبار عبدمصطفی، تجربة العمل الجبهوي في العراق بین ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (بغداد ـ دار الحریة للطباعة ـ ١٩٧٨م)، ص ١٣٢.
- عبدالرزاق مطلك الفهد، الأحزاب السیاسیة في العراق ودورها في الحركة الوطنیة والقومیة ١٩٣٤ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ شركة المطبوعات للتوزیع والنشر ـ ٢٠١١م)، ص ص ٢٤١، ٢٤٧.
- عبدالفتاح علي البوتاني، صفحات من الذاكرة الموصلیة "مجموعة مقالات ومقابلات ومواضیع عن تاریخ الموصل القریب"، (أربیل ـ الاكادیمیة الكوردیة ـ مطبعة جامعه صلاح الدین ـ ٢٠١٧م)، ص ٧٣.
- عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادینان ١٩٢٥ ـ ١٩٧٠ دراسة في الوقائع والتطورات السیاسیة، الجزء الأول، (أربیل ـ الاكادیمیة الكوردیة ـ ٢٠١٧م)، ص ٤٦٦.
- العرب والكرد المصالح والمخاوف والمشتركات، سعد بشیر اسكندر، الثابت والمتغیر في الموقف القومي الكردي تجاه السلطة العربیة في بغداد خلال العهد الملكي ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ المركز العربي للأبحاث ودراسة السیاسات ـ ٢٠١٩م)، ص ٩٧.
- عوسمان سەنگەسەری، بەشێک لە ژیانی سەرکردە نەمرەکانی کوردستان، (سلێمانی ـ چاپخانەی سیما ـ ٢٠١٤ز)، ل ٧٧ .
- قاسم لازم العبدالله الجاف، لمحات مختصرة عن تأریخ قضاء بدرة، (بغداد ـ دار الثقافة والنشر الكردیة ـ ٢٠١٤م)، ص ١٥٧.
- کریس کوچرا، جنبش ملی کرد، ترجمه‌ی ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسسه انتشارات نگاه ـ ١٣٧٧ھ . ش)، ص ص ١٨٨، ٢٣٨، ٣٣٩.
- کەریم شارەزا، خەباتگێڕی نەتەوەی کورد د. جەعفەری محەمەد کەریم، ١٩١٠ ـ ٢٠٠٠، قامووسی ناوە نەمرەکان، بەرگی یەکەم، (هەولێر ـ لە بڵاوکراوەکانی کتێبخانەی و ئەشیفی مومتاز حەیدەری ـ چاپخانەی ڕۆژهەڵات ـ ٢٠١٤ز)، ل ل ٣٦ ـ ٣٧.
- مام جلال، مناضل ذو خصال حمیدة وسجایا انسانیة وصفات نادرة وخلق رفیع، صحیفة الاتحاد، الصحیفة المرکزیة للاتحاد الوطني الکردستاني، العدد ٣٨٤، السنة الثامنة، السلیمانیة، الجمعة، ٥ آب ٢٠٠٠م، ص ٣.
- مام جەلال، ساڵی کۆنگرەی خوێندکاران، بەشی پێنجەم، گۆڤاری خاک، ژمارە ١٤، ساڵی دووەم، سلێمانی، چاپخانەی ئۆفسێتی دلێر، ١٠ی ئابی ١٩٩٨ز، ل ل ٧ـ ٨.
- محمد سعید الطریحي، الشیعة الأکراد ماضیهم وحاضرهم، (دمشق ـ دار نینوی للدراسات والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٣م)، ص ص ٦١١، ٦٣٧ ـ ٦٣٩.
- محمود شیخ سین حسو الریکاني، شنگال (سنجار) في العهد الملکي ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (أربیل ـ الأکادیمیة الکردیة ـ مطبعة الحاج هاشم ـ ٢٠١٢م)، ص ١١٩.
- محەمەد شاکەلی، گەرمیان ڕابردووی نزیک و ئایندە، (سلێمانی ـ چاپخانەی کارۆ ـ ٢٠٠٣ز)، ل ٦٢.
- مسعود البارزاني، البارزاني والحرکة التحریریة الکردیة، المجلد الثاني، طبعة الثانیة، (بیروت ـ کاوا للثقافة الکردیة ـ ١٩٩٧م)، ص ٢١٧.
- مەهدی محەمەد قادر، پێشهاتە سیاسییەکانی کوردستانی عێراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلێمانی ـ سەنتەری لێکۆڵینەوەی ستراتیجیی کوردستان ـ ٢٠٠٥ز)، ل ل ١٢٢ ـ ١٢٤، ١٣٢، ١٥٥.
- نوری شاوەیس، لە بیرەوەریەکانم، گۆڤاری پێشەنگ، ئۆرگانی پارتی گەلی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٤، ساڵی دووەم، کانونی یەکەمی ١٩٨٣ز، ل ٧.
- هەر بۆ فەیلی، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ئۆرگانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ژمارە ٧٧٧٨، ساڵی بیست و هەشتەم، سلێمانی، پێنجشەمە، ٣١ی کانونی دووەمی ٢٠١٩ز، ل ٣.
- وفاة شخصیة کردیة مناضلة، صحیفة الاتحاد، الصحیفة المرکزیة للاتحاد الوطني الکردستاني، العدد ٣٨٢، السنة الثامنة، السلیمانیة، الجمعة، ١١ آب ٢٠٠٠م، ص ٢.
- ویبعث ببرقیة مواساة الی السید حبیب محمد کریم بوفاة شقیقه د. جعفر محمد کریم، جریدة خەبات، لسان حال الحزب الدیمقراطي الکوردستاني، العدد ٩٨٧، أربیل، الجمعة، ٤ آب ٢٠٠٠م، ص ٢.