زندگی‌نامه

وکیل چرکیس فتح‌الله شماس با نام (چرکیس فتح‌الله المحامی) شناخته می‌شد. در سال 1920 در شهر موصل متولد شد. از نظر ملیت کلدانی و از نظر مذهب مسیحی کاتولیک بود، دوره‌های ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان را در شهر موصل به پایان رساند. در سال 1939 در رشته حقوق در دانشکده حقوق بغداد پذیرفته شد و در سال 1943 مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد. مدت زیادی مشغول کار وکالت بود. در سال 1971 به کشور لبنان رفت و در آنجا ساکن شد. در سال 1975 پس از شکست انقلاب ایلول به کشور ایران مهاجرت کرد. در ماه اوت 1979 پس از پیروزی انقلاب مردم ایران و متشنج شدن اوضاع ایران، درخواست پناهندگی از کشور بریتانیا کرد. در سال 1984 به عنوان پناهنده به پادشاهی سوئد رفت و در آنجا اقامت گزید. در 23 ژوئیه 2006 در شهر اربیل درگذشت و در قبرستان عنکاوه در محدوده استان اربیل به خاک سپرده شد. مسلط به زبان‌های سریانی، عربی، انگلیسی، فرانسوی، کردی، سوئدی و فارسی بود.

 

فعالیت‌نامه

در سال 1946 به حزب استقلال عراق (حزب الاستقلال العراقی) پیوست. در سال 1946 یکی از بنیان‌گذاران حزب خلق (حزب الشعب) بود. صاحب امتیاز روزنامه عربی‌زبان «الروافد» بود. در سال 1947 مسئول شاخه موصل حزب خلق (حزب الشعب) بود. در سال 1948 به صفوف حزب دموکرات کرد پیوست. در 4 ژوئن 1956 صاحب امتیاز روزنامه عربی‌زبان «الرائد» بود که در شهر موصل چاپ می‌شد و در 14 ژوئیه 1958 توسط مقامات نظامی بسته شد. در 7 مه 1959 صاحب امتیاز و سردبیر روزنامه عربی‌زبان ـ کردی «الحقیقه» ـ یا حقیقت بود که در شهر موصل منتشر می‌شد و در 3 آوریل 1960 پس از 24 شماره، توسط دولت جمهوری عراق توقیف شد. در ماه ژانویه 1959 از لیست معلمان حزب کمونیست عراق در انتخابات اتحادیه معلمان عراق در شهر موصل حمایت کرد.

 

در سال 1959 در سازماندهی تظاهرات هواداران صلح در شهر موصل که توسط حزب کمونیست عراق انجام شد، نقش داشت و بعداً در سرکوب کودتای سرهنگ عبدالوهاب شواف (1916 - 1959) در شهر موصل نقش داشت. در سال 1959 یکی از اعضای هیئت تحریریه روزنامه «خبات» ارگان حزب دموکرات کردستان ـ عراق بود. در سال 1960 در استان موصل به کار وکالت مشغول بود. در سال 1961 با آغاز انقلاب ایلول، با همکاری مهندس شوکت که به نام شوکت آکری شناخته می‌شد، روزنامه «خبات» ارگان حزب دموکرات کردستان را به صورت مخفیانه در شهر بغداد چاپ کرد. در سال 1961 توسط مقامات دولت عراق بازداشت و به زندان رمادی در غرب عراق فرستاده شد. در همان سال مشمول عفو و بخشش قرار گرفت و آزاد شد. سپس شروع به چاپ روزنامه «خبات» کرد، در 9 ژوئن 1963 از زمانی که مشاور هیئت مذاکره‌کننده کنگره اول مردم (کنگره کویه) با رژیم بغداد بود، توسط شبه‌نظامیان (گارد قومی) وابسته به حزب بعث عربی سوسیالیست بازداشت و شکنجه شد.

 

در سال 1968 عضو هیئت تحریریه مجله (الکادر و التآخی) بود. دومین سردبیر روزنامه عربی‌زبان (التآخی) بود. در سال 1968 به صفوف نیروهای پیشمرگه انقلاب ایلول پیوست. در سال‌های (1968 - 1969) مدرس درس مبانی علوم سیاسی و تاریخ معاصر عراق در اولین دوره مؤسسه تربیت معلمان انقلاب بود. در سال‌های (1968 - 1969) مدرس درس امور و وضعیت عراق در اولین دوره آموزشگاه تربیت کادرهای حزب دموکرات کردستان در روستای چومان در مناطق آزاد شده استان اربیل بود. در سال 1969 مدرس درس علوم سیاسی در دومین دوره آموزشگاه تربیت کادرهای حزب دموکرات کردستان در روستای ناودشت در مناطق آزاد شده استان اربیل بود. در 12 ژوئن 1970 به دستور مصطفی بارزانی (1903 - 1979) عضو هیئت حزب دموکرات کردستان برای دیدار از شهر نجف در غرب عراق به منظور شرکت در مراسم عزاداری آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم (1889 - 1970) مرجع بزرگ شیعیان جهان شد. در 25 ژوئن 1970 شورای فرماندهی انقلاب عراق با فرمانی دیگر حکم دادگاه عرفی نظامی موصل در مورد او را لغو کرد. در 23 اوت 1970 با فرمانی از شورای فرماندهی انقلاب عراق، مصادره اموال منقول و غیرمنقول او لغو شد.

 

در سال 1970 توسط نمایندگان کنگره به عنوان عضو علی‌البدل کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان (کنگره هشتم حزب دموکرات کردستان) انتخاب شد. از ماه ژوئیه 1970 تا ماه نوامبر 1970 استاد درس جغرافیای عراق در دوره سوم مدرسه کادرسازی حزب دموکرات کردستان در شهر بغداد بوده است. در سال 1970 به دلیل نوشتن مقاله‌ای درباره درگذشت جمال عبدالناصر (1918 - 1970) در روزنامه (التآخی) به مدت هفتاد روز توسط مسئولان حزب بعث عربی سوسیالیست در زندان (قصر النهایه) در شهر بغداد زندانی و شکنجه شد. پس از رفتن به لبنان در سال 1973 توسط سازمان اطلاعات لبنان برای مدتی زندانی شد. در سال‌های (1973 - 1974) با دستور مسعود بارزانی عضو کمیته آماده‌سازی و نگارش پروژه فدرالیسم اقلیم کردستان بوده است. در سال 1974 یکی از بنیان‌گذاران هلال احمر کردستان بوده است. در سال 1974 استاد درس برنامه و آیین‌نامه داخلی حزب دموکرات کردستان بوده است. در دوره ششم نیز در مدرسه کادرسازی حزب دموکرات کردستان بوده است. در روستای زینوی شیخ که وابسته به استان اربیل است، در سال‌های (1974 - 1975) سردبیر مجله (الکادر) و روزنامه خبات ارگان حزب دموکرات کردستان بوده است. در 25 آوریل 1999 به کردستان بازگشت و توسط وکیل جوهر نامق سالم (1946 - 2011) رئیس مجلس ملی کردستان در شهر اربیل مورد استقبال قرار گرفت. روز یکشنبه 15 نوامبر 2000 توسط دکتر روژ نوری صدیق معروف به دکتر روژ نوری شاویس رئیس مجلس ملی کردستان مورد استقبال قرار گرفت. روزهای 3 تا 5 آوریل 2001 در اولین کنگره آکادمیک درباره کرکوک در سالن فرهنگی شهر اربیل شرکت کرد و سخنرانی ارائه داد.

 

آثار او :

1 - ازمه القضیه الآشوریه 1933.

2 - الاصول التاریخیه للحره العمل العمالی العالمی 1946.

3 - اسقاط الحکم لایکون بهذا 1990.

4 - مغامره الکویت، الوجع والخلافی 1991 (از دو جلد تشکیل شده است).

5 - جرائم الحرب ومرتکبوها فی العراق والکویت 1992.

6 - مباحث آشورى تاریخ ما أهمله التاریخ 1997.

7 - زیاره للمضی القریب 1998.

8 - فاتحه انتشار المسیحیه فی مزوپوتامیا. چهار جلد.

9 - کردستان وآلاموت - (چاپ اول 1986)، (چاپ دوم 2012)، ترجمه است.

10 - حول جرائم الحرب وجرائم ضد السلام والاباده العنصریه (چاپ دوم 2004 ).

11- مهد البشریه (چاپ اول 1971 )، (چاپ سوم 2001). (چاپ چهارم 2010 )، (چاپ پنجم 2012 )، ترجمه است.

12 - جنوب کردستان - (چاپ دوم 1999 )، (چاپ سوم 2001 )، (چاپ چهارم 2012 )، ترجمه است.

13 - جمهوری مهاباد - (چاپ اول 1972 )، (چاپ دوم 2012 )، ترجمه است.

14 - العراق فی عهد قاسم 2012 ترجمه است و از دو جلد تشکیل شده است.

15 - قیام وسقوط الرایخ الثالث 2012، ترجمه است و از دو جلد تشکیل شده است.

16 - نظرات فی القومیه العربیه 2012 از پنج جلد تشکیل شده است.

17 - السیر 2005 ترجمه است از سه جلد تشکیل شده است.

18 - رجال ووقائع فی المیزان 2012.

19 - مذكرات بنفينوتو تشيليني 2012 ترجمه است.

20 - مباحث علی هامش سوریه الشیخ عبید الله النهری - (چاپ اول 2000 )، (چاپ دوم 2010 )، (چاپ سوم 2012 )، ترجمه است.

21 - قضیه الکرد 2012 از دو جلد تشکیل شده است که به کردی ترجمه شده و با عنوان بیداری کرد تاریخ سیاسی 1900 - 1925، در سال 2009 به چاپ رسیده است.

22 - حول جرائم الحرب وجرائم ضد السلام والاباده العنصریه 2014.

23 - تاریخ الموسیقی العربیه، ترجمه است.

24 - کارمین بروسیر 1954، ترجمه است.

25 - تحالف الشخص المعنوی الیمین فی مقررات محکمه تمییز العراق.

26 - رحله الی رجال شجعان فی کردستان، (چاپ دوم 1999 )، (چاپ سوم 2012 )، ترجمه است.

27 - کیف تنتهی السماء 1953، ترجمه است.

28 - آخر محکوم بالآلاموت، 1933، ترجمه است.

29 - ذکریات عن بیت آلاموتی، 1953، ترجمه است.

30 - قصص المخالفین 1958، ترجمه است.

31 - الموصل عام العربیین 1956.

32 - تحالف الشخص المعنوی الیمین فی مقررات محکومیه العراق 1957.

33 - تراث الإسلام - (چاپ اول 1954 )، (چاپ دوم 2012 )، ترجمه است، از دو جلد تشکیل شده است.

34 - کرد و ترک و عرب - (چاپ اول 1970 )، (چاپ دوم 2012 )، ترجمه است.

35 - معانی أسماء الأصوات فی کتاب الأغانی للأصفهانی 1958.

36 - حیاه المخالفین 1953.

منابع :

1 - آرشیو هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان.

2 - اوریل دان، العراق فی عهد قاسم، ترجمه و تعلیق جرجیس فتح‌الله، الجزء الاول، (اربیل - دار آراس للطباعه والنشر ومنشورات الجمل 2012) صفحه 2، 512.

3 - اوریل دان، العراق فی عهد قاسم، ترجمه و تعلیق جرجیس فتح‌الله، الجزء الثانی، (اربیل - دار آراس للطباعه والنشر ومنشورات الجمل 2012) صفحه 1، 463.

4 - ایضاح من الحزب الدیمقراطی الکردستانی فی العراق، جریده التآخی، الاعداد 1344، بغداد، مطبعه التایمز، الثلاثاء، 29 مه 1973 صفحه 4.

5 - برای الرئیس البارزانی.. عقد مؤتمر أکادیمی حول کرکوک، مجله گولان العربیه، مؤسسه گولان للثقافه والاعلام، الاعداد 59، السنه، الخامسه، اربیل 30 آوریل 2001 صفحه 25.

6 - بوار نوردین، کرد و کردستان کتابشناسی و فهرست در کتاب‌های کردی، جلد دوم بخش دوم، (تهران - چاپخانه تهران 2016) صفحه 302، 303.

7 - پلوتارخ، السیر، ترجمه جرجیس فتح‌الله، الجزء الاول، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر - چاپخانه وزارت آموزش 2005) صفحه 656.

8 - پیلو‌تاریخ، سیر، ترجمه جرجیس فتح‌الله، جلد دوم، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر - چاپخانه وزارت آموزش 2005)، صفحه 663، 1247.

9 - پیلو‌تاریخ، سیر، ترجمه جرجیس فتح‌الله، جلد سوم، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر - چاپخانه وزارت آموزش 2005)، صفحه 1255 - 1928.

10 - جبار جباری، تاریخ الصحافة الکردیة فی العراق، (بغداد - مدیریت فرهنگ کردی عام - چاپخانه عالم 1975) - صفحه 54.

11 - جرجیس فتح‌الله المحامی، العراق فی عهد قاسم آرا و خواطر 1958 - 1988، جلد دوم، (سوئد - خانه نبز برای چاپ و نشر 1989)، صفحه - 666 - 668.

12 - جرجیس فتح‌الله، رجال ووقائع فی المیزان، (بیروت - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012)، صفحه - صفحه 9، 10، 19، 20، 101، 431.

13 - جرجیس فتح‌الله، مباحثات علی هامش سوریة الشیخ عبیدالله النهری، چاپ دوم، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر 2010)، صفحه 199.

14 - جرجیس فتح‌الله، مغامرة الکویت الوجه والخلافیة، جلد اول، (استکهلم 1991)، صفحه 374.

15 - جرجیس فتح‌الله، نظرات فی القومیة العربیة حتی عام 1970، جلد اول، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012)، صفحه 585.

16 - جرجیس فتح‌الله، مغامرة الکویت الوجه والخلافیة، جلد دوم، (استکهلم 1991) - صفحه - 375، 702.

17 - جرجیس فتح‌الله، نظرات فی القومیة العربیة حتی عام 1970، جلد دوم، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012)، صفحه - 597 - 1196.

18 - جرجیس فتح‌الله، نظرات فی القومیة العربیة حتی عام 1970، جلد چهارم، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) - صفحه 1893 - 2300.

19 - جرجیس فتح‌الله، نظرات فی القومیة العربیة حتی عام 1970، جلد پنجم، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) - صفحه 2390 - 2784.

20 - جرجیس فتح‌الله، قضیة الکرد، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) - صفحه 10 - 701.

21 - جرجیس فتح‌الله، بیداری کرد در تاریخ سیاسی 1900 - 1925، ترجمه حسن جاف، بخش اول، (دهوک - موسسه تحقیق و انتشارات مکریانی - چاپخانه خانی 2009)، صفحه 9 - 10 - 344.

22 - جرجیس فتح‌الله، بیداری کرد در تاریخ سیاسی 1900 - 1925، ترجمه حسن جاف، بخش دوم، (دهوک - موسسه تحقیق و انتشارات مکریانی - چاپخانه خانی 2009)، صفحه 345 - 752.

23 - جمال نبز، یادداشت‌های آن روزهایی که دیگر باز نمی‌گردند، (سلیمانیه - چاپخانه شوان 2017) صفحه 371.

24 - حسین لطیف الزبیدی، موسوعة الأحزاب العراقیة، (بیروت - موسسه العارف للمطبوعات 2007)، صفحه 481.

25 - دانا آدمز اشمیت، رحلة إلی رجال شجعان فی کردستان، ترجمه و تعلیق جرجیس فتح‌الله، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012)، صفحه 352.

26 - دانا آدمز اشمیت، رحلة إلی رجال شجعان فی کردستان، ترجمه و تعلیق جرجیس فتح‌الله، چاپ دوم، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر - چاپخانه وزارت آموزش و پرورش 1999) صفحه 464.

27 - دابلیو. ای. ویگرام و ادگار. تی. ای. ویگرام، مهد بشریت، ترجمه جرجیس فتح‌الله، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) صفحه 446.

28 - دابلیو. ای. ویگرام و ادگار. تی. ای. ویگرام، مهد بشریت زندگی در شرق کردستان، ترجمه جرجیس فتح‌الله وکیل، (بغداد - انتشارات شرقیه دارالعربیه العالمیه برای نشر و توزیع - چاپخانه زمان 1971) صفحه 371.

29 - دابلیو. ای. ویگرام و ادگار. تی. ای. ویگرام، مهد بشریت زندگی در شرق کردستان، ترجمه جرجیس فتح‌الله، چاپ عربی، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر 2010), صفحه 349.

30 - تاریخ دوره‌های کادرهای پارتی، از کوهستان تا شهر، (هولیر - مرکز پژوهش و ارزیابی و آکادمی پارتی - چاپخانه روژهه لات 2019) صفحه 19 - 22 - 26 - 32 - 34 - 45.

31 - رزگار نوری شاوهیس، استرنا خبات میراثی در بغداد پس از تعطیلی آن، روزنامه خبات، زبان‌حال حزب دموکرات کردستان - واحد، شماره 922، اربیل، جمعه 30 آوریل 1999، صفحه 8 - 9.

32 - رینیه موریس، کردستان یا مرگ، ترجمه و تعلیق جرجیس فتح‌الله وکیل، (لندن - کردولوژی 1986), صفحه 143.

33 - رئیس مجلس ملی کردستان عراق از استاد جرجیس فتح‌الله استقبال می‌کند، روزنامه خبات، زبان‌حال حزب دموکرات کردستان، شماره 998، اربیل، جمعه 20 اکتبر 2000، صفحه 2.

34 - رئیس پارلمان کردستان از شخصیت میهن‌پرست جناب جرجیس فتح‌الله استقبال می‌کند، روزنامه برایتی، ارگان حزب دموکرات کردستان - یکگرتی، شماره 2821، هولیر، دوشنبه، 26 آوریل 1999 صفحه 1.

35 - سعید ناکام، خاطرات سعید ناکام، (هولیر - انتشارات آراس 2003) صفحه 235.

36 - سی. جی. ادموندز، کرد و ترک و عرب، ترجمه جرجیس فتح‌الله، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) صفحه 623.

37 - آقای بارزانی هیئتی را برای شرکت در مراسم عزاداری اعضا که به یادبود روح فقید بزرگ آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم برگزار شد اعزام کرد، روزنامه التآخی، شماره 461، بغداد، چاپخانه دارالجاحظ، شنبه، 13 ژوئن 1970 صفحه 5.

38 - سید علی مجانی، سولماز صدیقی، الحه نعمتی و...، فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق، (تهران - ناشر اعظم - 1392 شمسی) صفحه 303.

39 - سر توماس آرنولد، میراث اسلام، عربی و حاشیه‌نویسی جرجیس فتح‌الله، جلد اول، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) صفحه 360.

40 - سر توماس آرنولد، میراث اسلام، عربی و حاشیه‌نویسی جرجیس فتح‌الله، جلد دوم، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) صفحه 319.

41 - شعبان سید محمد، من و کشمکش و موج‌های غم، (دهوک - چاپخانه کالج شریعت 2000) صفحه 42.

42 - شیوان حسین شینک بالکی، جوهر نامق سالم 1946 - 2011 زندگی و آثار و نقش سیاسی، دانشگاه سوران دانشکده ادبیات، گروه تاریخ 2016 (پایان‌نامه کارشناسی ارشد منتشر نشده) صفحه 207.

43 - صباح مهدی رامیز، مطبوعات عصر پادشاهی، (بیروت - موسسه انتشارات مرکزی برای کتاب عراقی 2010) صفحه 58.

44 - طیب الکیشکی، خاطرات مختصری از انقلاب سپتامبر 1961، (دهوک - چاپخانه استان دهوک 2017) صفحه 35.

45 - عادل غفوری خلیل، احزاب و گروه‌های علنی در عراق 1946 - 1954، (بغداد - کتابخانه جهانی - چاپخانه افست الانتصار 1984) صفحه - 88.

46 - عبدالجبار عبدالمصطفی، تجربه کارهای جبهه‌ای در عراق بین 1921 - 1958، (بغداد - خانه آزادی برای چاپ - 1978) صفحه 129.

47 - عبدالحمید درویش، پرتوی بر جنبش کردی در سوریه، چاپ سوم، (سلیمانیه - موسسه مارکریت و موسسه جمال عرفان - چاپخانه کمال 2013)، صفحه 157.

48 - عبدالرزاق الحسنی، تاریخ الوزارات العراقیه، جزء هفتم، چاپ هفتم، (بغداد - دار الشئون الثقافیه العامه - 1988)، صفحه 41.

49 - عبدالفتاح علی البوتانی، دراسات و بحوث فی تاریخ الکرد و العراق المعاصر، (اربیل - انتشارات اسپریز برای چاپ و نشر - چاپخانه حاجی هاشم 2007)، صفحه 436.

50 - عبدالفتاح علی البوتانی، صفحات من الذاکره الموصلیه (مجموعه مقالات و مصاحبه‌ها و بررسی‌ها درباره تاریخ موصل معاصر)، (اربیل - آکادمی کردی - چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین، 2017)، صفحه 335.

51 - عبدالمجید شوقی البکری، الملحمه الموصلیه فی المغازی الشیوعیه، (موصل - چاپخانه جمهوری 1923)، صفحه 26 - 75 - 76.

52 - فرهاد حاجی، دانشنامه و فرهنگ زنده کردستان جرجیس فتح‌الله، مجله هژیل، شماره 9، تابستان 2008 - صفحه 19 - 27.

53 - فیصل الدباغ، کشف بیبلیوگرافی جراید و مجلات کردی، بخش اول، مجله گولان العربی، شماره‌های 11، موسسه گولان اعلامیه، اربیل، چاپخانه وزارت فرهنگ 25 آوریل 1997 - صفحه 57.

54 - مصوبه شورای رهبری انقلاب شماره 714، روزنامه وقایع عراق، وزارت فرهنگ و اطلاع‌رسانی در عراق، شماره 1896، سال دوازدهم، بغداد، یکشنبه، 5 ژوئیه 1970، صفحه 4.

55 - مصوبه شورای رهبری انقلاب شماره 958، روزنامه وقایع عراق، وزارت اطلاع‌رسانی در عراق، شماره 1915، سال سیزدهم، بغداد، پنجشنبه، 3 سپتامبر 1970 - صفحه 2.

56 - لطیف نادر رواندزی، اهمیت سازمان علمی کردستان در انقلاب بزرگ ایلول ملی‌گرایانه، مجله گولان، شماره 132 - اربیل، 2 اوت 1997 - صفحه 46.

57 - مام جلال، خبات از کجا آمد و چگونه ارگان پارتی بود؟ و چگونه اداره می‌شد؟ مجله خاک، شماره 55، سال پنجم، سلیمانیه، چاپخانه افست دلیر، 10 ژانویه 2002 و صفحه 5.

58 - محمود فهیمی درویش و مصطفی جواد و احمد سوسه، راهنمای جمهوری عراق سال 1960 - بغداد - وزارت ارشاد - چاپخانه التمدن 1961 - صفحه 448.

59 - محمدعلی اسماعیل، خاطرات من هفتاد سال عمر و بیش از نیم قرن مبارزه، (بدون مکان 2019) صفحه 56.

60 - مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌بخش کردی، جلد سوم، (اربیل - چاپخانه وزارت آموزش - 2002) - صفحه 253 - 393.

61 - مصطفی نریمان، فرهنگ ادیب و نویسندگان کرد، (بغداد - امانت‌داری کل فرهنگ و جوانان - چاپخانه اسعد 1986) صفحه 32.

62 - ملا فاروق شوانی، همه کرد، جلد اول، (اربیل - چاپخانه روشنگری 1997) صفحه 66.

63 - مهدی محمد قادر، تحولات سیاسی کردستان عراق 1945 - 1958 - (سلیمانیه - مرکز پژوهش‌های استراتژیک کردستان 2005) - صفحه 188.

64 - میهمان محمد حسین، موضع بریتانیا نسبت به مسئله کردی در عراق 1975 - 1980 (بدون مکان - مرکز زاخو برای مطالعات کردی 2018) و صفحه 324 - 325 - 343.

65 - نوزاد علی احمد، مطبوعات حزب دموکرات کردستان خارج از وطن، (سلیمانیه - موسسه ژین برای احیای میراث اسنادی و مطبوعاتی کردی 2010) - صفحه 33.

66 - هنری فیلد، جنوب کردستان مطالعه‌ای انسان‌شناسی، ترجمه جرجیس فتح‌الله، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) - صفحه 422.

67 - هنری فیلد، جنوب کردستان، ترجمه به عربی، جرجیس فتح‌الله، (اربیل - انتشارات آراس - چاپخانه آموزش 2001) - صفحه - 3 - 298.

68 - مصاحبه: آزاد عبدالواحد، دروینی روژکانی زیور خطاب، (اربیل - چاپخانه روژهه لات - 2019) - صفحه 57.

69 - ویلیام آیلتون الابین، جمهوری مهاباد - جمهوری 1946 کردی، ترجمه و تعلیق جرجیس فتح‌الله، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012) - صفحه 1 - 17 - 18 - 83 - 84 - 88 - 89 - 91 - 98 - 100 - 101 - 232.

70 - ویلیام شایر، قیام و سقوط رایش سوم، ترجمه جرجیس فتح‌الله، جلد اول، (اربیل - انتشارات آراس برای چاپ و نشر و انتشارات جمال 2012)، صفحه - 1 - 830.

71 - ویلیام شایرر، قیام و سقوط رایش سوم، ترجمه جرجیس فتح‌الله، جلد دوم، (اربیل ـ انتشارات ارس برای چاپ و نشر و منشورات الجمال 2012), صفحه 837 - 1614.