Rewşa Partiyê beriya Kongreyê 

Di sala 1955an de, Celal Talebanî, wekî nûnerê Yekîtiya Ciwanên Dêmokrat ên Kurdistanê bi Rêxistina Ciwanên Dêmokrat ên Îraqê ya Partiya Komunîst a Îraqê re, beşdarî Kongreya Navneteweyî ya Ciwanan bû. Li Varşovayê, paytexta Polonyayê, paşê çû Pekînê, paytexta Çînê, da ku wekî nûnerê Yekîtiya Ciwanên Dêmokrat ên Kurdistanê beşdarî festîvaleke ciwanan bibe. Celal Talebanî, di rêya xwe ya vegerê de li Yekîtiya Sovyetê, karî du caran bi rêya telefonê li Moskowê şêwirdariyê derbarê partiyê de ji Serok Mistefa Barzanî werbigire û Barzanî berê bi rêya nameyekê ji aliyê Celal Talebanî ve derbarê pirsgirêk û rewşa Partiyê de hatibû agahdarkirin. Di vê pêwendiya telefonê de Serok Barzanî daxwaz kir ku nakokiya di navbera Hemze Ebdullah û Îbrahîm Ehmed de bi dawî bibe û bibin yek.

Li ser daxwaza Serok Mistefa Barzanî, çend hevdîtin di navbera Hemze Ebdullah û Îbrahîm Ehmed de ji bo yekbûn û çareserkirina nakokiyan hatin organîzekirin. Di dawiyê de, daxuyaniyek ku ji aliyê "Eniya Bilind a Partiya Dêmokrata Kurd" ve hatibû dayîn, ya ku ji aliyê Hemze Ebdullah ve dihat çavdêrîkirin, bi mebesta xwe-betalkirin û vegerandina bo nava refên Partiyê hat weşandin.

Piştî ku baskê Hemze Ebdullah vegeriya nava Partiyê, di destpêka sala 1956an de, komek ji endamên Marksîst ên Kurd ên Partiya Komunîst a Îraqê piştî çend gotûbêjan bi şert tevlî refên Partiyê bûn. Bi vegera baskê Hemze Ebdullah û pêwendiya komek endamên Kurd ên Partiya Komunîst a Îraqê, ku yên herî diyar Nazhad Ehmed Ezîz û Xesrew Tewfîq Fethulla bûn. Di civîna Komîteya Navendî de, navê partiyê ji "Partiya Dêmokrata Kurdistanê, Îraq" bo "Partiya Dêmokrata Yekbûyî ya Kurdistanê, Îraq" hat guhertin û serkirdayetiyeke nû ji bo Partiyê hat tayînkirin. Ev guhertin li dijî siyaseta navxweyî ya Partiyê bûn û diviyabû ji aliyê Kongre an Konferansa Giştî ve biryar li ser hatiba dayîn.

Komîteya navendî ya nû ji van kesan pêk dihat: 

  1. Îbrahîm Ehmed, Sekreterê Giştî 

  2. Hemze Ebdullah 

  3. Elî Ebdullah 

  4. Nûrî Ehmed Taha 

  5. Omer Mistefa 

  6. Celal Talebanî 

  7. Hebîb Mihemed Kerîm 

  8. Nazhad Ehmed Ezîz 

  9. Xesrew Tewfîq Fethulla 

Paşê buroya siyasî ji çar endaman pêk hat ku ev bûn: Îbrahîm Ehmed, Omer Mistefa, Hemze Ebdullah û Celal Talebanî. 

Wekî encama vê yekbûnê, guhertinek di navê organa Partiya Dêmokrata Kurdistanê de hat kirin û organa Partiyê, PDK, bi navê “Xebata Kurdistan” hat weşandin.

Piştî van guhertinan, di sala 1957an de, serkirdayetiya Şaxa Kurdistanê ya Partiya Komunîst a Îraqê, ku Salih Heyderî, Hemîd Osman û Kemal Fûad bûn, gihîştin wê baweriyê ku divê Kurd hemû di partiyekê de kom bibin û ji bo vê mebestê, Partiya Komunîst a Kurdistanê xwe betal kir û tevlî refên Partiya Dêmokrata Yekbûyî ya Kurdistanê, Îraq bû. Bi vî awayî, careke din guhertinek di serkirdayetiya partiyê de hat kirin, Salih Heyderî û Hemîd Osman her yek li endamên komîteya navendî hatin zêdekirin. Buroya siyasî jî hat avakirin ku ev bûn: Îbrahîm Ehmed, Salih Heyderî, Hemze Ebdullah, Hemîd Osman û Celal Talebanî.

Piştî şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an, desthilatdariya monarşiyê li Îraqê bi dawî bû û sîstema komarî cihê wê girt, bi vî awayî komara Îraqê ber bi qonaxeke nû ve çû û gelek guhertinên girîng hatin kirin. Komara Îraqê di 24ê Adara 1959an de ji Peymana Bexdayê û paşê di 30ê Gulana 1959an de ji peymana Anglo-Îraqî vekişiya. Di 4ê Nîsana 1959an de, yekîneya dawî ya artêşa Brîtanyayê ji axa Îraqê vekişiya û di destpêka meha Hezîranê de, komara Îraqê ji diravê sterlîna Brîtanyayê vekişiya bû.

Şoreşa 14ê Tîrmehê û guhertinên piştî şoreşê, ku rewşeke aştiyane ji bo rêxistinên nehênî anî, Partiyê dest bi rêkxistina avahiya rêxistinî ya rêxistinên giştî û pîşeyî kir. Di vê navberê de vegera Serok Mistefa Barzanî û hevalên wî ji Yekîtiya Sovyetê di 6ê Cotmeha 1958an de, bandoreke mezin li ser motîvekirina girseyan û tevlîbûna Partiyê kir.

Serdestiya komunîstan di dema Ebdulkerîm Qasim de bandor li ser Partiyê kiribû û gav bi gav ber bi dabeşbûna Partiyê ve dibir, bi taybetî bi rêya kadroyên Partiya Komunîst, yên ku di paşerojê de tevlî refên Partiyê bûbûn, pêwendiya komunîstan bi Partiyê re û bandora wan li ser Hemze Ebdullah kir ku di demek kurt de dest deynin ser Partiyê. Di gava yekem de, Îbrahîm Ehmed, sekreter, bi tohmeta rastgiriyê hat dûrxistin û Hemze Ebdullah li şûna wî bû sekreterê partiyê. Celal Talebanî, ku endamê buroya siyasî bû, bi heman tohmetan hat sekinandin. Pêwendiyeke nehênî di navbera buroya siyasî û Partiya Komunîst de hat avakirin, Partî bû şaxek ji şaxên Partiya Komunîst. Ev piştgirî û girêdayîbûna bi Partiya Komunîst re gav bi gav ber bi bingeh û endamên partiyê ve diçû, di vê rewşê de gelek giliyên rêxistin û endamên partiyê gihîştin destê Serok Mistefa Barzanî û jê xwestin ku pirsgirêkan bi dawî bike û di lidarxistina kongreyê de lez bike, di berdêlê de, buroya siyasî bi berdewamî astengî ji bo lidarxistina kongreyê çêdikir û hewl dida ku wê paş bixe.

Kongre

Ji bo bidawîkirina pirsgirêkan û rakirina wan, Serok Mistefa Barzanî banga civîna Komîteya Navendî ya Partiyê kir. Di 30ê hezîrana 1959an de, tevahiya komîteya navendî ya Partiyê, bêyî amadebûna sekreteriya partiyê û polîtburoyê, li mala Serok Mistefa Barzanî li Bexdayê civiyan. Piştî civînê, komîteya navendî biryar da ku sekreterê Partiyê Hemze Ebdullah û her yek ji Xesrew Tewfîq, Nejad Ehmed, Salih Ruşdî, Hemîd Osman û Salih Heyderî ji kar bên dûrxistin. Biryar hat dayîn ku amadekarî ji bo lidarxistina çaremîn Kongreya Partiyê bê kirin, ji bo vê armancê komîteyeke amadekariyê ji bo kongreyê hat avakirin.

Piştî amadekariyeke temam, kongre di 4-7ê cotmeha 1959an de, bi amadebûna 120 nûneran li mala Kaka Ziyadî Koya li Bexdayê, di atmosfereke ewle û aştiyane de bi awayekî eşkere hat lidarxistin. Di vê kongreyê de, bername û polîtîkayeke nû ya navxweyî hat pesendkirin û hejmarek biryar hatin girtin, ku yên herî girîng ev bûn:

• Rêberên koma siyasî ji rêzên partiyê hatin derxistin. 

• PDK vegeriya ser rêya neteweyî ya bingehîn û li şûna xwe bi Marksîzmê ve guncandin, guherî da ku sûdê jê werbigire. • Navê Partiyê wekî Partiya Dêmokrata Kurdistanê, Îraq hat guhertin. 

• Ji bo cara yekem, biryara avakirina komîteyeke bilind a çavdêrî û lêpirsînê hat girtin.

Serok Mistefa Barzanî ji bo cara yekem beşdarî kongreya Partiyê bû û bi amadebûna xwe careke din wekî rêberê Partiyê hat hilbijartin. Di dawiyê de, rêberiyeke nû bi dengên nûnerên kongreyê hat hilbijartin, ku ji van pêk dihat:

  1. Mistefa Barzanî, Serok 

  2. Îbrahîm Ehmed, Sekreter 

  3. Nûrî Şawês 

  4. Elî Ebdullah 

  5. Omer Mistefa 

  6. Celal Şewanî (Mamoste Celal Ebdulrehman Emîn) 

  7. Ehmed Amedî (Ehmed Ebdullah Mihemed) 

  8. Ewnî Yûsif 

  9. Seîd Ezîz Şemzînî (Ezîz Ebdullah Ebdulqadir) 

10- Nûrî Ehmed Taha 

    11- Dr. Murad Ezîz (Murad Rezm Awar) 

    12- Mela Motor (Ebdullah Îsmaîl Ehmed) 

13- Celal Talebanî

Ne'man Îsa jî wekî endamê yedek ê Komîteya Navendî hat hilbijartin.

Komîteya Bilind a Çavdêrî û Lêpirsînê ji bo cara yekem hat avakirin, komîte ji pênc endaman pêk dihat: Şemsedîn Muftî, Hebîb Mihemed Kerîm, Elî Eskerî, Yadulla Feylî û Zekiya Îsmaîl Heqî Mîrza.

Di vê kongreyê de, her yek ji Hemze Ebdullah, Hemîd Osman, Salih Heyderî, Nejad Ehmed Ezîz Axa, Xesrew Tewfîq Fethulla, Heme Kerîm Fethulla û Salih Ruşdî bi alîgirên xwe re ji rêzên partiyê hatin dûrxistin.

Çavkanî:

  1. مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد، 1958-1961، به‌رگی دووه‌م، (2012).
  2.  نامه‌ی جه‌لال تاڵه‌بانی بۆ هاوڕێی پێشه‌وا مسته‌فا بارزانی، (30/7/1957)، مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد، 1931-1958، به‌رگی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ ـ 2004ز)، به‌ڵگه‌نامه‌ی ژماره‌ 8.
  3.  حبیب محمد كریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) 1946 ـ 1993، (دهوك ـ مطبعة خه‌بات ـ 1998م).
  4.  علی عبدالله‌، مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان - عێراق تا به‌ستنی كۆنگره‌ی سێ یه‌می، (شوێن نادیار ـ 1968ز).
  5.  سه‌ڵاح ره‌شید، مام جه‌لال دیداری ته‌مه‌ن له‌ لاوێتییه‌وه‌ بۆ كۆشكی كۆماری، (سلێمانی – چاپخانه‌ی كاردۆ – 2017).
  6.  دكتۆر شێركۆ فه‌تحوڵا عومه‌ر، پارتی دیموكراتی كوردستان و بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌ی كورد 1946 – 1957، و. سواره‌ قه‌ڵادزه‌ێی، (چاپخانه‌ی شه‌هید ئازاد هه‌ورامی - 2013).