Kongre öncesinde partinin durumu

1955 yılı Celal Talabani (Kürdistan Demokrat Gençlik Birliği) temsilcisi olarak, Irak Komünist Partisi'ne bağlı (Irak Demokratik Gençlik) örgütü ile birlikte Polonya'nın başkenti Varşova'daki Dünya Gençlik Kongresi'ne katıldı, daha sonra (Kürdistan Demokrat Gençlik Birliği) temsilcisi olarak davet üzerine bir gençlik festivaline katılmak amacıyla Çin'in başkenti Pekin'e gitti. Celal Talabani Dönüş yolunda Sovyetler Birliği üzerinden başkent Moskova'da, telefon yoluyla iki kez Başkan Mustafa Barzani ile görüşmeyi başardı ve parti hakkında ondan tavsiyeler aldı. Daha önce de Barzani, Celal Talabani tarafından bir mektup ile sorunlar ve partinin durumu hakkında bilgilendirilmişti. Bu görüşmelerde Başkan Barzani, Hamza Abdullah ve İbrahim Ahmed arasındaki sorunlara son verilmesini ve birleşilmesini istedi.

Başkan Mustafa Barzani'nin talebi üzerine, Hamza Abdullah ve İbrahim Ahmed arasında birleşme ve anlaşmazlıkların bir kenara bırakılması amacıyla birçok görüşme düzenlendi. Sonunda, Hamza Abdullah 'nın yönettiği (Kürdistan Demokratik İlerici Cephe) tarafından kendini feshetme ve parti saflarına dönme amacıyla bir bildiri yayımlandı.

Kanadın dönüşünden sonra Hamza Abdullah parti içine, 1956 yılının başında, Irak Komünist Partisi üyesi olan bir grup Kürt Marksist, birkaç görüşme gerçekleştirdikten sonra şartlı olarak parti saflarına katıldılar. Kanadın dönüşüyle Hamza Abdullah ve aralarında en öne çıkanları Nejad Ahmed Aziz ve Hüsrev Tevfik Fethullah olan bir grup Iraklı Kürt komünist üyenin katılımıyla, Merkez Komite toplantısında partinin adı (Kürdistan Demokrat Partisi – Irak) iken (Kürdistan Birleşik Demokrat Partisi – Irak) olarak değiştirildi ve partiye yeni bir liderlik atandı. Elbette bu değişiklikler partinin tüzüğüne aykırıydı ve bunlara kongrede veya genel konferansta karar verilmesi gerekiyordu.

Yeni Merkez Komite şunlardan oluşuyordu:

  1. İbrahim Ahmed, Genel Sekreter
  2. Hamza Abdullah
  3. Ali Abdullah
  4. Nuri Ahmed Taha
  5. Ömer Mustafa
  6. Celal Talabani
  7. Habib Muhammed Kerim
  8. Nejad Ahmed Aziz
  9. Hüsrev Tevfik Fethullah

Daha sonra Siyasi Büro da dört üyeden oluşturuldu; bunlar şunlardı: İbrahim Ahmed, Ömer Mustafa, Hamza Abdullah ve Celal Talabani.

Bu birleşme sonucunda partinin organlarının adlarında da değişiklik yapıldı ve (Kürdistan Habadı) adıyla partinin organı basılıp yayımlandı.

Bu değişikliklerin hemen ardından, 1957 yılında, aralarında Salih Haydari, Hamid Osman ve Kemal Fuad'ın bulunduğu Irak Komünist Partisi Kürdistan şubesi liderliği, Kürtlerin hepsinin tek bir partide toplanması gerektiği inancına vardılar. Bu amaçla, Kürdistan Komünist Partisi şubesi kendilerini feshederek Kürdistan Birleşik Demokrat Partisi – Irak saflarına katıldılar. Bunun üzerine parti liderliğinde tekrar bir değişiklik yapılarak Salih Haydari ve Hamid Osman Merkez Komite üyeliğine eklendi, Siyasi Büro da şunlardan oluşturuldu: İbrahim Ahmed، Salih Haydari، Hamza Abdullah, Hamid Osman ve Celal Talabani.

14 Temmuz 1958 devriminden sonra, Irak'taki monarşi (krallık) yönetimi sona erdi ve yerine cumhuriyet sistemi geldi. Böylece Irak Cumhuriyeti yeni bir aşamaya adım attı ve birçok önemli değişiklik meydana geldi. Irak Cumhuriyeti, 24 Mart 1959 tarihinde Bağdat Paktı'ndan ve daha sonra 30 Mayıs 1959 tarihinde (İngiliz - Irak) anlaşmasından çekildi. 4 Nisan 1959 tarihinde İngiliz ordusunun son askeri birlikleri Irak topraklarından çekildi ve Haziran ayının başında Irak Cumhuriyeti sterlin para biriminden çıktı.

14 Temmuz devrimi ve devrim sonrası değişiklikler, gizli örgütlenmeler için uygun bir ortam yarattı. Parti yeniden kitle ve mesleki örgütlerin yapısını düzenlemeye başladı. Aynı zamanda Başkan Mustafa Barzani ve yoldaşlarının 6 Ekim 1958 tarihinde Sovyetler Birliği'nden dönüşü, kitlelerin coşkusu ve partiye katılımları üzerinde büyük bir etkiye sahipti.

Abdülkerim Kasım döneminde komünistlerin hakimiyeti, partiyi etkilemiş ve partiyi yavaş yavaş bölünmeye götürmüştü. Özellikle daha önceki dönemlerde parti saflarına katılmış olan Irak Komünist Partisi kadroları aracılığıyla. Komünistlerin partiye katılımı ve Hamza Abdullah ve kısa bir süre içinde partiyi ele geçirmeyi başardılar. İlk adımda İbrahim Ahmed adlı sekreter sağcılık suçlamasıyla görevden alındı ve Hamza Abdullah onun yerine parti sekreteri yapıldı, Celal Talabani adlı siyasi büro üyesi de aynı bahaneyle görevinden uzaklaştırıldı. Siyasi büro ile Komünist Parti arasında gizli bir ilişki kuruldu ve parti, Komünist Parti'nin bir şubesi haline getirildi. Bu destek ve Komünist Parti taraftarlığı yavaş yavaş parti tabanına ve üyelerine kadar yayıldı. Bu durum karşısında parti örgütleri ve üyeleri tarafından başkan Mustafa Barzani 'ye çok sayıda şikayet ulaştı ve sorunları sona erdirmek için kongrenin toplanmasında acele edilmesi istendi. Buna karşılık siyasi büro sürekli olarak kongrenin toplanmasının önünde engeller çıkardı ve ertelemeye çalıştı.

Kongrenin toplanması

Sorunları sona erdirmek ve kökten çözmek amacıyla Başkan Mustafa Barzani, Parti Merkez Komitesi'nin toplanmasını talep etti. 30 Haziran 1959 tarihinde, tüm parti merkez komitesi, parti sekreteri ve siyasi büronun katılımı olmaksızın, Bağdat şehrinde Başkan Mustafa Barzani'nin evinde toplandı. Toplantı gerçekleştirildikten sonra merkez komitesi tarafından parti sekreteri Hamza Abdullah ve sırasıyla Hüsrev Tevfik Fethullah, Nejad Ahmed, Salih Rüşdi Tahir, Hamid Osman ve Salih Haydari 'nin görevden uzaklaştırılmasına karar verildi. Ayrıca partinin dördüncü kongresinin toplanması için hazırlıklara başlanması kararlaştırıldı ve bu amaçla bir kongre hazırlık komitesi kuruldu.

Gerekli tüm hazırlıkların ardından kongre, 4 ile 7 Ekim 1959 tarihleri arasında, 120 temsilcinin katılımıyla Kake Ziyad Koye'nin Bağdat şehrindeki evinde sakin ve huzurlu bir ortamda, açık bir şekilde toplandı. Bu kongrede yeni bir iç tüzük ve program onaylandı ve bir dizi karar alındı; bunların en önemlileri şunlardı:

  1. Klikçi liderler parti saflarından ihraç edildi.
  2. Parti temel ulusal çizgisine geri döndürüldü ve Marksizmi benimsemek yerine ondan faydalanmaya geçildi.
  3. Partinin adı Kürdistan Demokrat Partisi - Irak olarak değiştirildi.
  4. İlk kez Yüksek Denetim ve Teftiş Kurulu'nun kurulmasına karar verildi.

Başkan Mustafa Barzani ilk kez parti kongresine katıldı ve kendi hazır bulunmasıyla tekrar parti başkanlığına seçildi. Sonunda kongre delegelerinin oylarıyla yeni bir liderlik seçildi ve bu kişiler şunlardı:

  1. Mustafa Barzani, Başkan
  2. İbrahim Ahmed, Sekreter
  3. Nuri Şawis
  4. Ali Abdullah
  5. Ömer Mustafa
  6. Celal Beg Şuwani (Öğretmen Celal Abdulrahman Emin)
  7. Ahmed Amedi (Ahmed Abdullah Muhammed)
  8. Avni Yusuf
  9. Seyid Aziz Şemzini (Aziz Abdullah Abdulqadir)
  10. Nuri Ahmed Taha
  11. Dr. Murad Aziz(Murad Rezem Awer)
  12. Mela Matur (Abdullah İsmail Ahmed)
  13. Celal Talabani

Ayrıca Numan İsa Merkez Komitesi yedek üyeliğine seçildi.

Yüksek Denetim ve Teftiş Kurulu ilk kez oluşturuldu, kurul beş üyeden oluştu ve şunlardı: Şemseddin Müftü، Habib Muhammed Kerim، Ali Askeri، Yedullah Feyli ve Zekiye İsmail Hakki  Mirza.

Bu kongrede sırasıyla Hamza Abdullah ve Hamid Osman, Salih Haydari, Nejad Ahmed Aziz Ağa, Hüsrev Tevfik Fetullah, Heme Kerim Fetullah ve Salih Rüşdi, taraftarlarıyla birlikte partiden ihraç edildiler.

Kaynaklar:
  1.  Mesud Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, 1958-1961, ikinci cilt, (2012).
  2.  Celal Talabani'nin Önder Mustafa Barzani'ye mektubu, (30/7/1957), Mesud Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, 1931-1958, birinci cilt, (Erbil - Eğitim Bakanlığı Matbaası - 2004), belge numarası 8.
  3.  Habib Muhammed Kerim, Tarih el-Hizb el-Dimukrati el-Kurdistani - el-Irak (fi mahattat reisiye) 1946 - 1993, (Duhok - Xebat Matbaası - 1998m).
  4.  Ali Abdullah, Kürdistan Demokrat Partisi - Irak tarihi, üçüncü kongrenin toplanmasına kadar, (Yer belirtilmemiş - 1968z).
  5.  Salah Reşid, Mam Celal: Gençlikten Cumhurbaşkanlığı Köşküne Bir Ömür Hikayesi, (Süleymaniye – Kardo Matbaası – 2017).
  6.  Doktor Şirko Fetullah Ömer, Kürdistan Demokrat Partisi ve Kürt Ulusal Özgürlük Hareketi 1946 – 1957, çv. Suvare Qeladizeyi, (Şehit Azad Hewrami Matbaası - 2013).
  7.  Kürdistan Demokrat Partisi Tarihi, Kongre ve Konferanslar (Program ve Tüzük), Kürdistan Demokrat Partisi Ansiklopedisi Heyeti, birinci cilt, (Erbil - Roxana Matbaası - 2021).