دۆخی ئاشتیانەی باشووری کوردستان، وەک ئەوەی لە 11ی ئاداری 1970دا لەسەری ڕێککەوتبوون، درێژەی نەکێشا و حکوومەتی شاری به‌غدا هەنگاو بە هەنگاو دەستی لە بەڵێنەکانی هەڵگرت و سەرکردایەتی شۆڕش لە هەر کاتێک زیاتر بێهیوا بوو و لە حکوومەت دوور دەکەوتەوە، تا ئەوەی لە ساڵی 1974دا دیسان لە نێوان هەردوو لادا شەڕ هەڵگیرسا. ئەم دۆخە بێگومان کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر خەباتی ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان هەبوو، بەتایبەتی یەکەتی قوتابیانی کوردستان، چونکە کار و ڕێکخراوەکانی زۆربەی ناوچەکانی عێراقی دەگرتەوە.
دوای ئەنجامدانی کۆنگرەی حەوتەمی یەکەتی قوتابیانی کوردستان، بەهۆی دۆخی نالەبار، لەبەر ئەوەی بڕیار بوو کۆنگرەی ساڵانە ئەنجام بدرێت، نەیتوانی ئامانجەکەی بەدی بهێنێت. ئەم دۆخە دوای پەیماننامەی جەزائیر ی 6ی ئاداری 1975 و تێکچوونی شۆڕشی نەتەوەیی ئەیلوول ئاڵۆزتر بوو، چونکە ڕێکخراوە حیزبییەکانی ناوخۆ لە باشووری کوردستان بەتەواوی تێکشکێنران و ژمارەیەکی زۆر لە کوردانی عێراق ڕایانکردبوو بۆ وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەتی وڵاتی ئێران.
سەرەڕای پەیماننامەی جەزائیر و تێکچوونی شۆڕش، هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی یەکەتی قوتابیانی کوردستان نەوەستان، لە 16ی کانوونی یەکەمی 1975دا یەکەمین ڕێکخراوی نهێنیی یەکەتی قوتابیانی کوردستان لەلایەن ڕێبەر مەلا حوسێن ئەبدەل لە شاری زاخۆ دامەزرا. ئەم ڕێکخراوە نهێنییە توانی لە ماوەیەکی کەمدا خەباتەکەی پەرە پێ بدات و بوو بە سەکۆیەک بۆ گەیاندنی دەنگی شۆڕش بۆ گەلی باشووری کوردستان، ئەم ڕێکخراوە نهێنییە دوای ئاشکراکردن و لەسێدارەدانی ڕێبەر مەلا ئیسماعیل لە 23ی نیسانی 19761دا کۆتایی هات(1).
کار و چالاکییەکانی ڕێکخراوەکانی یەکەتی قوتابیانی کوردستان، بەهۆی چاودێریی توندی سەر پەنابەران لە ئێران زۆر کەم بوو، تا ئەوەی لە ساڵی 1979دا دەسەڵاتی پاشایەتی ڕووخا و کۆماری ئیسلامیی ئێران لە شوێنی هات، ئەم گۆڕانکارییەی دەسەڵاتی ئێران کەمێک ئازادیی خەباتی بە پەنابەران بەخشی، ڕێکخراوەکانی یەکەتی قوتابیان دیسان کەوتنەوە کار و لە 17ی ئایاری 1979دا هەر بە ناوی یەکەتی قوتابیانی کوردستان کۆبوونەوەیەکی گەورەیان لە شاری کەرەجی ئێران ئەنجام دا، لەم کۆبوونەوەیەدا سکرتاریەتێکی نوێ بۆ ڕێکخراوی ئێرانیی یەکەتی قوتابیانی کوردستان دامەزرا کە لە: دلشاد بارزانی، هەڤاڵ زەکەریا ئاکرەیی، شێرکۆ بورهان دزەیی، هێلمەت عەلی عەبدوڵڵا، سەیفەدین ڕەشید سندی، تەها عەبدولڕەحمان بەرواری و حاجی عەبدولڕەحمان دەروێش پێکهاتبوو(2).
دوای ئەم کۆبوونەوە بەرفراوانە، لە ساڵی 1979دا، ڕێکخراوی ئێرانیی یەکەتی قوتابیانی کوردستان گۆڤاری (دەنگی قوتابی) بە زمانی کوردی و گۆڤاری (سەدای دانش ئاموز) بە فارسی دەرکرد(3).
ئەم کۆبوونەوەیە ڕێگەی بۆ کۆنفڕانسی یەکەتی قوتابیانی کوردستانی ساڵی 1981 کردەوە. کۆنفڕانسەکە بە بەشداریی 67 عضو لە شاری کەرەج ئەنجام درا و لقی پەنابەرانی یەکەتی قوتابیانی کوردستان دامەزرا، بڵاوکراوەی (دەنگی قوتابیان)ی ئۆرگانی ڕێکخراوی ئێرانیی یەکەتی قوتابیانی کوردستان بوو بە ئۆرگانی لقی پەنابەران(4) و بەرپرس و کارگێڕانی لقەکە بە دەنگدان هەڵبژێردران و ئەمانە بوون:
1- حاجی عەبدولڕەحمان دەروێش – بەرپرسی لق
2- تەها عەبدولڕەحمان بەرواری – کارگێڕی لق
3- زەنوون یونس ڕۆژبەیانی – کارگێڕی لق
4- حاجی ڕەمەزان ئاکرەیی – کارگێڕی لق(5).
دوای دامەزراندنی لقی پەنابەرانی یەکەتی قوتابیانی کوردستان، ڕێکخراوەکە بەرفراوان بوو و زۆر چالاک بوون، دواتر ئەم لقە لە ساڵی 1982دا کۆنفڕانسی دووەم و لە ساڵی 1983دا کۆنفڕانسی سێیەمی خۆی ئەنجام دا(6).
دوای ئەم کۆنفڕانسە تا ساڵی 1986 دۆخی ڕێکخراوەکانی یەکەتی قوتابیانی کوردستان زۆر نەگۆڕا.
سەرەڕای ئەوەی ڕێکخراوەکانی لقی پەنابەرانی یەکەتی لاوانی دیموکراتی کوردستان و تەنانەت لقەکانی هەولێر، سلێمانی و کەرکووک دوای ساڵی 1983 بە شێوەیەکی چالاک کاریان دەکرد و ڕۆڵێکی کاریگەریان لەگەڵ ڕێکخراوەکانی یەکەتی قوتابیانی کوردستان گێڕا، لەبەر ئەم هۆکارە و لەبەر نزیکیی خەباتیان لەلایەن سەرکردایەتیی پارت و سکرتاریەتی هەردوو ڕێکخراوەکە لە ساڵی 1986دا بڕیاری یەکگرتن و ئەنجامدانی کۆنفڕانسێکی هاوبەشی هەردوو ڕێکخراوەکە درا(7).
ئەنجامدانی کۆنفڕانسەکە:
لە 28 تا 30ی ئابی 1986، لە گوندی خینێرا سەر بە پارێزگای هەولێر، لە ژێر دروشمی (بەرەو یەکگرتن بۆ ڕووخاندنی ڕژێم و کۆتاییهێنان بە شەڕ بۆ ئەوەی لە بواری ئاشتی و دیموکراتیدا بخوێنین)، کۆنفڕانسی هاوبەشی یەکەتی قوتابی و لاوانی دیموکراتی کوردستان دەستی بە کارەکانی کرد. ئامانجی ئەم کۆنفڕانسە یەکخستنی یەکەتی قوتابیانی کوردستان و یەکەتی لاوانی دیموکراتی کوردستان لە یەک ڕێکخراودا بوو(8).
لە سەرەتادا وتاری کۆمیتەی چاودێریی کۆنفڕانسەکە خوێندرایەوە و پاشان پەیامی سەرۆک مەسعود بارزانی، وتاری مکتب سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان، نامەی ڕزگاریخوازانی نەتەوەکانی کوردستان (کۆک) و سکرتاریەتی ڕزگاری، خوێندرانەوە(9).
لەو کۆنفڕانسەدا کۆمیتەیەک لە 15 کەس بۆ دەستەی کارگێڕیی یەکەتی قوتابی و لاوانی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردران بەم شێوەیە:
1- کریستۆف یەڵدا تورخان، ناسراو بە ڕێبوار یەڵدا، سکرتێر.
2- کوردستان پیرداود قادر
3- حاجی عەبدولڕەحمان
4- ئیبراهیم مستەفا
5- عەبدوڵڵا خەلۆ عەلی
6- ئیسماعیل ئیبراهیم فەتاح ناسراو بە سمکۆ ئامێدی
7- فریاد شەفی محەمەد ناسراو بە فریاد بارزانی
8- تەیار سەلیم
9- ئەحمەد مەلا قاسم
10- عادل عەلی
11- ئازاد فایەق غەفوور، دژوار فایەق
12- نەوزاد محەمەد نەجیب
13- ڕیفات سەعید محەمەد ئەمین
14- ئیحسان عەبدولڕەحمان قاسم ناسراو بە ئیحسان ئامێدی
15- ڕزگار کەمەکی، ناسراو بە ڕزگار کوردستانی(10).
ئەندامانی یەدەگی دەستەی کارگێڕی:1- ئەحمەدی دزگیری
2- نەبی ئەحمەد
3- حەسەن محەمەد حەسەن، ناسراو بە ناوی حەسەن شەبیبە.
لە یەکەمین کۆبوونەوەی دەستەی کارگێڕیدا کە ڕۆژی 20ی ئەیلوولی 1986 لە بارەگای مکتب سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) بە ئامادەبوونی هەڤاڵان ئیدریس بارزانی و فازڵ میرانی ئەندامانی مکتب سیاسی، سکرتاریەتی یەکەتی قوتابی و لاوانی دیموکراتی کوردستان بەم شێوەیە هەڵبژێردرا:
1- ڕێبوار یەڵدا - سکرتێر.
2- حاجی عەبدولڕەحمان – ئەندامی مکتبی سکرتاریەت.
3- ئیبراهیم مستەفا محەمەد - ئەندامی مکتبی سکرتاریەت.
4- فەریاد بارزانی – ئەندامی مەکتەبی سکرتاریەت.
5- عەبدوڵڵا خەلۆ – ئەندامی مەکتەبی سکرتاریەت.
بەرپرسانی لقەکان لە ئەندامانی دەستەی کارگێڕی بەم شێوەیە دیاریکران:
1- عادل عەلی – بەرپرسی لقی هەولێر.
2- دژوار فایەق – بەرپرسی لقی کەرکووک.
3- نەوزاد محەمەد نەجیب – بەرپرسی لقی سلێمانی.
4- ڕەفعەت سەعید محەمەد ئەمین - بەرپرسی لقی ئاوارە.
5- سِمکۆ ئامێدی – بەرپرسی لقی دهۆک-نەینەوا(12).
لە کۆنفڕانسەکەدا چەندین بڕیار دران کە ئەمانەن:
گۆڤاری پێشکەوتن کە ژمارەی یەکەمی لە کانوونی دووەمی ساڵی 1987 بە 16 لاپەڕە بڵاوکرایەوە، دوا ژمارەی قۆناغی خەباتی شاخی ژمارە 22 لە تشرینی دووەمی 1990 چاپ کرا(13). ڕێگە بۆ یەکگرتنی یەکەتی قوتابیانی کوردستان و یەکەتی لاوانی دیموکراتی کوردستان بکرێتەوە. بڵاوکردنەوەی وتار و چالاکییەکان لە ڕادیۆی دەنگی کوردستان. پشتیوانی شۆڕشی گوڵان و بەرەی (جود) و دژایەتیکردنی سیاسەتی تەعریبکردنی باشووری کوردستان(14).
یەکێک لە گرنگترین چالاکییە سیاسییەکانی ئەم سەردەمە، دەرکردنی بەیاننامەیەکی پشتیوانی بوو لەلایەن یەکەتی قوتابیان و لاوانی نێودەوڵەتی (I.U.S) لە ساڵی 1987 لە کۆنگرەی هاڤانا بۆ دۆزی کورد و یەکەتی قوتابیان و لاوانی دیموکراتی کوردستان. ئەم یەکەتییە لە 127 وڵات و ناوچە چالاک بوو. هەروەها لە تەممووزی 1989، بەشداری کۆنگرەی پیۆنگیانگیان کرد کە لەلایەن یەکەتی قوتابیان و لاوانی جیهانەوە ڕێکخرابوو(15).
لە بواری پەروەردەشدا، لە مێژووی کوردستاندا، بۆ یەکەمجار ئەوان بەرپرسی دروستکردنی قوتابخانەکان و دابینکردنی مامۆستایان و پێداویستییەکانی فێرکردن بوون لە ناوچە ڕزگارکراوەکانی کوردستان(16).
سەرچاوە:- ساسان عەونی، یەکەتی قوتابیانی کوردستان: چەند لایەنێکی خەبات و مێژوو، (هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 1998، ل 70.
- لوقمان غەریب، شەهید حاجی عەبدولڕەحمان: سەردەمێکی خۆش لە مێژووی بزووتنەوەی قوتابیان و لاوانی کوردستاندا، (هەولێر، چاپخانەی ڕۆشنبیری، 2003، ل 68.
- مووسا ئەحمەد، ڕۆژنامەگەریی یەکەتی قوتابیانی کوردستان، (هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 1998، ل. 31-32.
- - ساسان عەونی، سەرچاوەی پێشوو، ل 75.
- - لوقمان غەریب، سەرچاوەی پێشوو، 68.
- ساسان عەونی، سەرچاوەی پێشوو، ل 78.
- عیرفان عەزیز عەزیز، کۆنگرە و کۆنفڕانسەکانی یەکەتی قوتابیانی کوردستان، چاپی 1، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات-2012، ل 87.
- سڵاو بۆ یادی 8-ەمینی کۆنفڕانسی ئابووری 28-30ی ئابی 1986، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان – یەکگرتوو، ژمارە 2030، (هەولێر، دووشەممە، 29.08.1994، ل 8.
- سیروان عوسمان، مێژوویەکی گەش و کاروانێکی نەشکاو، (هەولێر- چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری- 2014، ل 15.
- عیرفان عەزیز، سەرچاوەی پێشوو، ل 89-90.
- هەمان سەرچاوە، ل 90.
- ساسان عەونی، سەرچاوەی پێشوو، ل 118.
- مووسا ئەحمەد، ل 4 – 6.
- عیرفان عەزیز، سەرچاوەی پێشوو، ل 91 – 92.
- ساسان عەونی، سەرچاوەی پێشوو، ل 122.
- هەمان سەرچاوە، ل 29، 26.