محمد زیاد حمه محمود، مشهور به کاکه زیادی کویه، از خانواده غفوری، در سال ١٩١٤ در شهر کویه وابسته به استان اربیل متولد شد، توسط استاد زکی احمد هناری زبان‌های کردی، عربی و انگلیسی را آموخت، دخترانش را به تحصیل فرستاد که در آن زمان مرسوم نبود، در سال ١٩٧٥ پس از شکست قیام ایلول آواره کشور ایران شد، در سال ١٩٧٦ به کردستان جنوبی بازگشت و توسط مقامات حزب بعث به شهر بغداد تبعید شد، در سال ١٩٨٣ به خانواده بارزانی در شهر بغداد کمک کرد که مردانشان ناپدید شده بودند، در سال ١٩٩٠ به شهرک کویه بازگشت، در سال ١٩٩١ در زمان کوچ (کۆڕه‌و) به جمهوری اسلامی ایران روی آورد، در ١٢ آوریل ١٩٩١ در شهرک نقده (کردستان شرقی) درگذشت و در ٢٥ اوت ١٩٩١ در قبرستان که‌کون در شهرک کویه به خاک سپرده شد. او به زبان‌های کردی، عربی، فارسی و انگلیسی تسلط داشت.
کارنامه مبارزاتیدر سال ١٩٣١ از اولین قیام بارزانی حمایت کرد، فارغ‌التحصیل کلاس پنجم ابتدایی بود، در سال ١٩٣٣ از بنیان‌گذاران انجمن جوانان در کویه بود که به انجمن منورین مشهور بود. در سال ١٩٣٩ به صفوف حزب هیوا کرد پیوست، در اواسط ماه آوریل ١٩٤١ در زمان مخالفت با رشید عالی گیلانی نخست‌وزیر عراق در برابر مقامات پادشاهی متحده بریتانیا، عضو هیئت کردی شهرهای اربیل و کرکوک بود که به شهر بغداد سفر کردند و با رشید عالی گیلانی دیدار کردند و در این مراسم سخنرانی به زبان کردی ایراد کرد، در سال ١٩٤٣ توسط رأی‌دهندگان شهرک کویه به عنوان عضو مجلس نمایندگان عراق انتخاب شد، سالهای (١٩٤٣- ١٩٤٥) از دومین قیام بارزانی حمایت کرد، عضو و هوادار جمعیت احیای کردستان بود، در سال ١٩٤٣ کمک مالی به باشگاه «سه‌رکه‌وتن» کردان در شهر بغداد کرد، در سال ١٩٤٥ به حزب رهایی کرد (حزب رزگاری کرد) پیوست، در سال ١٩٤٥ کمک مالی به حزب کمونیست در کردستان عراق (حزب شورش) برای چاپ نشریاتشان اهدا کرد، در ١٦ ژانویه ١٩٤٥ به اتهام حمایت از دومین قیام بارزان (١٩٤٣- ١٩٤٥) به شهرک شقلاوه وابسته به استان اربیل تبعید شد و به مدت یک سال تحت نظارت پلیس بود، در سال ١٩٤٥ برای کمک به جمعیت احیای کرد (ژ.ک) در شهرک کویه کمک مالی جمع‌آوری کرد و خود نیز کمک مالی به آنان ارائه داد، در سال ١٩٤٥ کمک مالی به جمهوری دموکراتیک کردستان تقدیم کرد، در سال ١٩٤٦ با خرید خانه‌ای در شهر بغداد، از این خانه به عنوان خوابگاه رایگان برای دانشجویان کرد استفاده شد.
در سال ١٩٤٦ در کنگره اول به عنوان معاون دوم رئیس حزب دموکرات کرد انتخاب شد، در سال ١٩٤٦ آن کردهای جنوبی که در جمهوری دموکراتیک کردستان خدمت کرده بودند و به خانه‌هایشان بازمی‌گشتند، توسط او پناه داده می‌شدند و به شهرهایشان فرستاده می‌شدند، در سال ١٩٤٧ بسیاری از کادرهای حزب دموکرات کردستان را که از دست ظلم مقامات پادشاهی ایران گریخته بودند پناه داد، مانند صدیق حیدری، در سال ١٩٤٧ به عنوان نماینده پارلمان عراق انتخاب شد و در جناح اپوزیسیون در پارلمان فعالیت کرد و همواره در تالار پارلمان از زندانیان و تبعیدیان بارزانی حمایت می‌کرد، در سال ١٩٤٨ با شعار «آزادی برای زندانیان بارزانی» در تظاهرات بغداد علیه امضای پیمان‌نامه پورتسموث میان پادشاهی متحده بریتانیا و پادشاهی عراق شرکت کرد، در سال ١٩٥٠ سرپرستی کنفرانس کویه را بر عهده داشت و رهبری جدیدی برای مدیریت حزب دموکرات کرد انتخاب کرد و بدین ترتیب وظایف حزبی و امور رتبه اعطا شده کنگره اول حزب دموکرات کرد را به انجام رساند، تا سال ١٩٥١ که یهودیان کویه به سوی جمهوری اسرائیل به اجبار توسط دولت عراق فرستاده شدند، به عنوان حامی و کمک‌کننده یهودیان شناخته می‌شد، عضو جنبش صلح‌طلبان عراق بود، در سال ١٩٥٣ توسط مقامات پادشاهی عراق برای مدت کوتاهی زندانی شد، در سال ١٩٥٥ کمک مالی به حزب کمونیست عراق برای اعزام یک نماینده کرد به کنگره دانشجویان و جوانان جهان در ورشو کرد، در اوایل سال ١٩٥٩ عضو کمیته جبهه ملی در شهرک کویه (اربیل) بود به منظور حل مشکلات بین حزب و حزب کمونیست عراق در کویه، در سال ١٩٥٧ هزینه‌های سفر جلال حسام‌الدین نورالدین مشهور به جلال طالبانی به شهر مسکو را بر عهده گرفت که به منظور دیدار با رئیس مصطفی بارزانی (١٩٠٣- ١٩٧٩) رفته بود، در ٢٦ ژوئیه ١٩٥٨ در شهرک کویه دیداری با چندین شخصیت برای رفتن به شهر بغداد و آماده‌سازی مطالبات ملت کرد برگزار کرد، در ٢٧ ژوئیه ١٩٥٨ به همراه هیئتی از کردها از وزارت دفاع عراق در بغداد دیدار کرد و سرنگونی رژیم پادشاهی را به عبدالکریم قاسم (١٩١٤- ١٩٦٣) تبریک گفت، در سال ١٩٥٩ در خانه او در شهر بغداد کنگره چهارم حزب دموکرات کردستان ـ عراق برگزار شد.
در ٢ ژوئن ١٩٥٩ با امضای سرلشکر ستاد عبدالکریم قاسم رئیس هیئت عالی اصلاحات کشاورزی، بسیاری از زمین‌ها و املاک مصادره شدند، در ٢٢ دسامبر ١٩٦٠ به عنوان عضو شورای اداره انحصار تنباکو منصوب شد، در سال ١٩٦٠ نماینده کنگره پنجم حزب دموکرات کردستان بود، در ١٦ سپتامبر ١٩٦١ در زندان‌های اربیل و بغداد و کوت زندانی شد و خانه‌اش ویران گردید، در سال ١٩٦٣ پس از پایان رژیم عبدالکریم قاسم آزاد شد و در ٩ ژوئن ١٩٦٣ به صفوف نیروهای پیشمرگه پیوست، در سال ١٩٦٣ نماینده کنگره اول خلق (کنگره کویه) بود، در سال ١٩٦٣ در زمان کنگره اول خلق (کنگره کویه) در خانه خود از رئیس مصطفی بارزانی پذیرایی کرد.کرده است، در اواسط سال ١٩٦٣ خانه‌اش توسط نیروهای گارد ملی (الحرس القومي) وابسته به حزب بعث عربی سوزانده شده است، سال ١٩٦٤ برای آشتی دادن جناح رئیس و جناح دفتر سیاسی تلاش کرده است، سال ١٩٦٤ در دومین کنگره خلق (کنگره قلادزه) شرکت کرده است، سال ١٩٦٤ به عضویت شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق درآمده است، سال ١٩٦٥ نقش بزرگی ایفا کرده است تا پناهندگان همدانی وابسته به جناح دفتر سیاسی از سوی رئیس مصطفی بارزانی مورد عفو قرار گیرند.
سال ١٩٦٦ نماینده هفتمین کنگره حزب دموکرات کردستان در شهرک گلاله وابسته به استان اربیل بوده است، سال ١٩٧٠ نماینده هشتمین کنگره حزب دموکرات کردستان در روستای ناوپردان وابسته به استان اربیل بوده است.
منابع:-
محمود شیخ سین حسو الریکانی، شنگال (سنجار) فی العهد الملکی ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (أربیل ـ الأکادیمیة الکوردیة ـ مطبعة الحاج هاشم ـ ٢٠١٢م)، ص ١١٧.
-
احمد باور، کومه‌لی یانه‌ی سه‌رکه‌وتن، (کردستان ـ شهرداری کلار ـ چاپخانه افست تیشک ـ ٢٠٠٤ز)، ص ١٣٣.
-
آماده‌سازی: صدیق صالح، عبدالله صوفی کریمی سراجی، سرباز گمشده در تنها جمهوری کردستان، (سلیمانیه ـ چاپخانه بدرخان ـ ٢٠٠٣ز)، ص ص ١٤٠ ـ ١٤١.
-
هوشیار نوری لک، ناودارانی کورد له دیریکدا، (اربیل ـ چاپخانه چوارچرا ـ ٢٠١٠ز)، ص ١٣.
-
اسماعیل شوکر رسول، کرکوک لیکولینه‌وه‌یه‌کی میژووییه له رووی رامیاری و بیری ١٩٣٩ ـ ١٩٤٥، (اربیل ـ ٢٠٠٧ز)، ص ٧٣.
-
فاضل رسول، کردستان والسیاسة السوفیتیة فی الشرق الأوسط، ترجمة غسان نعمان، (السلیمانیة ـ مکتب الفکر والوعی فی الأتحاد الوطنی الکردستانی ـ مطبعة مؤسسة حمدی للطباعة والنشر ـ ٢٠٠٨م)، ص ٢٤١.
-
آماده‌سازی: پیشرو احمد، له یادی کاکه‌زیادی کۆیه‌دا، روزنامه کردستانی نوی، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٢٤٢٥، سال دهم، سلیمانیه، پنجشنبه، ١٢ آوریل ٢٠٠١ز، ص ١٠.
-
متن سخنرانی مام جلال در مراسم یادبود ١٠ سالگرد شهید فرمانده عمر دبابه، روزنامه کردستانی نوی، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٢٦٧١، سال یازدهم، سلیمانیه، چهارشنبه، ٣٠ ژانویه ٢٠٠٢ز، ص ٣.
-
ریبواری ریگای ته‌بایی گه‌ل ریزه‌کانی گه‌ل، روزنامه کردستانی نوی، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٢٦٧٠، سال یازدهم، سلیمانیه، سه‌شنبه، ٢١ ژانویه ٢٠٠٢ز، ص ٦.
-
مصاحبه: رازاو ره‌زبه‌ر، دوره په‌ریزی دکتۆر پیروز، مجله شاووشکا، مرکز شاووشکا برای فعالیت‌های فرهنگی، شماره ١١، اربیل، پاییز ٢٠٠٤ز، ص ١٩.
-
احمد بانیخیلانی، بیره‌وه‌رییه‌کانم، (استکهلم ـ ١٩٩٧ز)، ص ص ١٧٨، ٢١٧، ٣٩٩.
-
کریس کوچرا، جنبش ملی کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسسه انتشارات نگاه ـ ١٣٧٧ه.ش)، ص ٢٣٨.
-
مهدی محمد قادر، پیشهاته سیاسییه‌کانی کوردستانی عێراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلیمانیه ـ مرکز مطالعات استراتژیک کردستان ـ ٢٠٠٥ز)، ص ص ٩٣، ١١٩ ـ ١٢١، ١٢٣، ١٢٨.
-
شوان محمدامین طه خوشناو، اربیل در میان سالهای ١٩٦٣ ـ ١٩٧٠ پژوهشی تاریخی در وضعیت سیاسی، (اربیل ـ چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین ـ ٢٠١٦ز)، ص ص ٣٦، ٧٦.
-
عبدالرحمن شرفکندی، چیشتی مجیوه‌ر، (پاریس ـ ١٩٩٧ز)، ص ٤٤٤.
-
دیوید مک‌داول، تاریخ الأکراد الحدیث، (بیروت ـ دار الفارابی ـ ٢٠٠٤م)، ص ٤٤٩.
-
جمال نبز، بیره‌وه‌ریینامه‌ی ئه‌و روژانه‌ی جاره‌کی دیی ناگه‌رێنه‌وه، (سلیمانیه ـ چاپخانه شوان ـ ٢٠١٧ز)، ص ٢١٥.
-
قرار صادر من الهیئة العلیا للاصلاح الزراعی بأسماء من تقرر خضوعهم للقانون، جریدة الوقائع العراقیة، العدد ١٨٢، السنة الاولی، وزارة الأرشاد فی العراق، بغداد، مطبعة الحکومة، الأثنین، ٨ حزیران ١٩٥٩م، ص ٤.
-
جمال بابان، سلیمانی شاره گه‌شاوه‌که‌م، جلد سوم، چاپ دوم، (اربیل ـ موسسه چاپ و نشر آراس ـ چاپخانه آراس ـ ٢٠١٢ز)، ص ٣٢٣.
-
بن بوزید أسماء، مصطفی البارزانی ودوره فی النضال الکردی ١٩٤٣ ـ ١٩٧٥، الجمهوریة الجزائریة الدیمقراطیة الشعبیة، وزارة التعلیم العالی والبحث العلمی، جامعة محمد بوضیاف المسیلة، کلیة العلوم الأنسانیة والاجتماعیة، قسم التاریخ، ٢٠١٩م، ص ٣٨.
-
فرهاد عونی، انطباعات عن احتفاء ابناء کویسنجق بزیارة البارزانی الخالد لمدینتهم، الحلقة ١٠، مجلة گولان العربی، مؤسسة گولان الأعلامیة، العدد ١٨، أربیل، مطبعة وزارة الثقافة، ٢٥ تشرین الثانی ١٩٩٧م، ص ٤١.
-
حسینی حاجی قادر، کاکه زیادی حه‌مه‌غای گه‌وره‌ی کۆیه بیره‌وه‌ریه‌ک، مجله که‌کۆن، شماره ٢١، مه ٢٠١٢ز، ص ص ١٠ ـ ١١.
-
فرهاد عونی، انطباعات عن احتفاء ابناء کویسنجق بزیارة البارزانی الخالد لمدینتهم، الحلقة ١٠، مجلة گولان العربی، مؤسسة گولان الأعلامیة، العدد ١٨، أربیل، مطبعة وزارة الثقافة، ٢٥ تشرین الثانی ١٩٩٧م، ص ٤١.
-
توفیق ملا صدیق، بیره‌وه‌ریه‌کانی روژانی حیزبایه‌تی و پیشمه‌رگایه‌تی و دور خرانه‌وه‌م، چاپ دوم، (اربیل ـ چاپخانه شهاب ـ ١٩٩٦ز)، ص ص ٦٠، ٨٨.
-
احمد دلزار، بیره‌وه‌ری روژانی ژیانم، بخش سوم، (استکهلم ـ ١٩٩٤ز)، ص ١٢.
-
احمد دلزار، بیره‌وه‌ری روژانی ژیانم، (اربیل ـ وزارت فرهنگ و جوانان ـ چاپخانه شهاب ـ ٢٠١٩ز)، ص ١٩٠.
-
ب. هوراز، کورته لیکولینه‌وه‌یه‌ک له‌مه‌ر دامه‌زراندن و هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی حزبی شوری و رزگاری له کوردستانی باشور، (بدون مکان ـ مه ١٩٩٣ز)، ص ٢٧.
-
برزان احمد کورده، کورته میژووی جوله‌که‌کانی کوردستان، (سلیمانیه ـ چاپخانه کارو ـ ٢٠١٩ز)، ص ١٩٠.
-
بکر عبدالکریم حویزی، گه‌شتیک به کۆماری مه‌هابادا بیره‌وه‌ریه‌کانم له روژه‌هلاتی کوردستاندا ١٩٤٤ ـ ١٩٤٧، (اربیل ـ موسسه چاپ و نشر آراس ـ ٢٠٠١ز)، ص ص ٩ ـ ١٠.
-
جمال بابان، أعلام الکرد، الجزء الأول، الطبعة الثانیة، (أربیل ـ دار آراس للطباعة والنشر ـ ٢٠١٢م)، ص ص ٥٠٠ ـ ٥٠١.
-
جمال فتح‌الله طیب، هێرشی حه‌ره‌سی قه‌ومی بو شاری کۆیه و ده‌وروبه‌ری له ساڵی ١٩٦٣دا، مجله که‌کۆن، شماره ٣٩، سلیمانیه، چاپخانه ماردین، نوامبر ٢٠١٥ز، ص ص ١٧، ١٩.
-
حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطی الکوردستانی ـ العراق (فی محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ مطبعة خه‌بات ـ ١٩٩٨م)، ص ص ٣٤ ـ ٣٥، ٤٢.
-
فرهاد عونی، ٣٦ نامه و چند که‌سایه‌تییه‌که‌ی دیوانی من، (اربیل ـ چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین ـ ٢٠١٩ز)، ص ص ٥٤ ـ ٥٩.
-
روژین چلبی منیر، زاخو ١٤ی تیرمه‌ها ١٩٥٨ ـ ٦ی ئادارا ١٩٧٥، (بدون مکان ـ مرکز زاخو برای پژوهش‌های کردی ـ ٢٠١٨ز)، ص ٧٥.
-
محمد سهل طقوش، تاریخ الأکراد ٦٣٧ ـ ٢٠١٥، (بیروت ـ دار النفائس للطباعة والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٥م)، ص ٣٠١.
-
حمه‌ی فه‌ره‌ج هه‌ڵه‌بجه‌یی، له شنرویه‌وه بو ستکهولم، چاپ سوم، (سلیمانیه ـ چاپخانه کارو ـ ٢٠١٥ز)، ص ١٥٣
-
دیوید مک‌داول، تاریخ معاصر کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ چهارم، (تهران ـ نشر پانیذ ـ چاپ دالاهو ـ ١٣٩٣ ه.ش)، ص ٤٦١.
-
رهبر سعید برایم، پرشنگه‌کانی که‌کۆن، (اربیل ـ چاپخانه‌ی شهاب ـ ٢٠١٤م)، صص ٣٢ ـ ٣٥.
-
سید علی موجانی، سولماز صدقی، الهه نعمتی ...، فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق، (تهران ـ نشر عظام ـ ١٣٩٢ ه.ش)، ص ١١٤٥.
-
شعبان علی شعبان، هه‌ندێک زانیاری سیاسی و مێژوویی (برخی اطلاعات سیاسی و تاریخی)، چاپ سوم، (اربیل ـ چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات ـ ٢٠١٣م)، ص ١٠٢.
-
عبدالرزاق مطلق الفهد، الأحزاب السیاسیة في العراق ودورها في الحركة الوطنیة والقومیة ١٩٣٤ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ شركة المطبوعات للتوزیع والنشر ـ ٢٠١١م)، ص ٢٤٩.
-
العرب والكرد المصالح والمخاوف والمشتركات، سعد بشیر اسكندر، الثابت والمتغیر في الموقف القومي الكردي تجاه السلطة العربیة في بغداد خلال العهد الملكي ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ المركز العربي للأبحاث ودراسة السیاسات ـ ٢٠١٩م)، ص ٩٧.
-
عبدالخالق معروف، کویه ... ناودارانی (نامداران کویه)، (اربیل ـ چاپخانه‌ی مناره ـ ٢٠١٤م)، صص ٧٢ ـ ٧٦.
-
عثمان مصطفی خوشناو، له‌گه‌ڵ ڕۆژگاردا گه‌ڵاوه‌ریوه‌کان (برگ‌ریزان با روزگار)، (اربیل ـ کۆمه‌ڵگای چاپه‌مه‌نی شه‌هاب ـ ٢٠٠٧م)، ص ٧٣.
-
فاتح رسول، چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ک له مێژووی خه‌باتی گه‌لی کوردمان (چند صفحه‌ای از تاریخ مبارزات ملت کرد)، جلد اول، (سوئد ـ چاپخانه‌ی هه‌ڵه‌بجه ـ ١٩٧٩م)، صص ٤٠٧ ـ ٤٠٩.
-
کریم شاره‌زا، المناضل الكوردي كاكه زیاد آغا غفوري ١٩١٤ ـ ١٩٩١، جریدة خه‌بات، لسان حال الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ الموحد، العدد ٨٩٣، الجمعة، ٢٥ أیلول ١٩٩٨م، ص ١٣.
-
کریم شاره‌زا، «له یادی نیشتمانپه‌روه‌راندا : کاکه‌زیاد ئاغای کوردپه‌روه‌ری ئاشتیخواز» (در یاد وطن‌پرستان: کاکه‌زیاد آقای کردپرور صلح‌دوست)، روزنامه‌ی برایه‌تی، ارگان پارتی دیموکراتی کوردستان ـ یه‌کگرتوو، شماره ٢٠٨١، دوشنبه، ٧ نوامبر ١٩٩٤م، ص ٦.
-
کریم شاره‌زا، کاکه زیاد له کاروانی خه‌باتی کوردایه‌تیه‌وه (کاکه زیاد از کاروان مبارزات کردایتی)، روزنامه‌ی برایه‌تی، ارگان پارتی دیموکراتی کوردستان ـ یه‌کگرتوو، شماره ٢٣١٠، اربیل، یکشنبه، ١٣ آوریل ١٩٩٧م، ص ٦.
-
کریم شاره‌زا، کاکه زیاد ئاغای غه‌فووری (کاکه زیاد آقای غفوری)، روزنامه‌ی برایه‌تی، ارگان پارتی دیموکراتی کوردستان، شماره ٣٣٥٥، اربیل، پنجشنبه، ١٢ آوریل ٢٠٠١م، ص ٧.
-
محمد عامر دیرشه‌وی، البنیة الدینیة ـ السیاسیة في كوردستان، (اربیل ـ مطبعة هیڤی ـ ٢٠١٦م)، صص ٢٤٥، ٣١٧.
-
مرسوم جمهوري رقم ٧٣٩، جریدة الوقائع العراقیة، وزارة الارشاد في العراق، العدد ٤٦٧، السنة الثالثة، بغداد، الأثنین، ٩ كانون الثاني ١٩٦١م، ص ٤.
-
مسعود البارزاني، البارزاني والحركة التحرریة الكردیة، المجلد الأول، الطبعة الثانیة، (بیروت ـ كاوا للثقافة الكردیة ـ ١٩٩٧م)، ص ٢١٦ ـ ٢١٧.
-
مه‌ولود ژاکاو، کاکه زیادی حه‌مه‌غا، گۆڤاری که‌کۆن (مجله‌ی که‌کۆن)، شماره ٥٥، سلیمانیه، چاپخانه‌ی بینایی، اکتبر ٢٠١٨م، ص ٤٠.