حاجی عمران در فاصله 183 کیلومتری شمال شرقی اربیل واقع شده و تابع شهرستان چومان است که در مرز اقلیم کردستان و جمهوری اسلامی ایران قرار دارد، موقعیت جغرافیایی منطقه باعث شده است که وقایع تاریخی مهم بسیاری در آن رخ دهد، به‌ویژه در انقلاب‌های کردستان نقش برجسته‌ای ایفا کرده است، که مهم‌ترین آن‌ها آغاز انقلاب ایلول (1961-1975) به رهبری ملامصطفی بارزانی بود، در آغاز انقلاب گولان نیز اولین شهید انقلاب در آن منطقه به نام شهید سید عبدالله در 26 مه 1976 بود، علاوه بر آن جنگ‌ها و حماسه‌های دیگری در آنجا رخ داده است، از سال 1980 تا 1988 به دلیل جنگ هشت ساله بین عراق و ایران، حاجی عمران و روستاهای آن به مدت سه سال به‌طور کامل ویران شدند، سپس در بهار سال 1991، به دلیل قیام بزرگ کردها، منطقه به‌طور کامل بازسازی شد.
پس از آغاز انقلاب گولان، مرکز دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان (PDK) در روستای کوپر در خان (پیرانشهر) در کردستان ایران بود، ظاهراً توپخانه‌های ارتش عراق از حاجی عمران با توپ‌های بی‌هدف آن‌ها را تحت فشار قرار داده بودند، بنابراین رهبری انقلاب تصمیم گرفت که برای دور کردن توپخانه کاری انجام شود، برای این کار نیرویی متشکل از 60 پیشمرگه با فرماندهی ذکری یحیی خان، یاسین بروخی، احمد کشخای گلالی، حسن آقا زوئی و عمر عثمان برای انجام عملیات جدا شدند، نیرو از دره حاجی ابراهیم به قندیل کوچک صعود کرده و به سمت کوه کدو حرکت کردند، جایگاه آن‌ها بر منطقه حاجی عمران، رایات، چومان و اطراف آن مسلط بود، از آنجا نیز به توپخانه‌های ایران گفتند که شروع به توپباران گردان توپخانه رژیم عراق و مرکز نظامی حاجی عمران کنند، پس از تعیین جایگاه، پایگاه‌ها و توپخانه‌های ارتش عراق 2-3 روز به‌شدت توپباران شدند، در نتیجه توپباران دیگر نتوانستند مقاومت کنند و پس از آنکه خسارت زیادی دیدند عقب‌نشینی کرده و دور شدند.
زمانی که رهبری انقلاب اطمینان یافت که جنگ عراق و ایران وارد مرحله دشواری می‌شود، باید از این فرصت استفاده می‌کرد، برای این کار با فرماندهان نظامی انقلاب دیدار کردند، جنگ بین دو کشور را مورد بحث قرار دادند، واضح است که طبق اطلاعات به‌دست‌آمده، مناطق مرزی به دلیل جنگ نیروی زیادی در آن باقی نمانده بود، بنابراین مناسب دیده شد که این مناطق تحت کنترل انقلاب درآید، برای اجرای این ایده، رهبری انقلاب تصمیم گرفت که به حاجی عمران حمله کند و تلاش برای آزادسازی آن بکند، اما مشکلی داشتند که آن هم در آن زمان ارتفاعات منطقه در دست حزب دموکرات کردستان ایران بود.
شب 17-18 اکتبر 1980، پیشمرگه‌های حزب دموکرات کردستان ایران با پشتیبانی توپخانه‌های عراق به پایگاه نظامی پادگان خان (پیرانشهر) حمله کردند، به‌شدت توپباران کردند، پس از حمله نیروهای حزب دموکرات کردستان ایران از حاجی عمران خارج شدند، سپس رهبری انقلاب نیروهای پیشمرگه را به ارتفاعات منطقه فرستاد و از دولت ایران خواسته بود که در حمله به آن‌ها کمک کند، اگرچه موافقت کردند، اما کمک آن‌طور که انتظار می‌رفت نبود، پس از برگزاری جلسه خود مسعود بارزانی رهبر حزب دموکرات کردستان (PDK) به همراه مسئولان پیشمرگه وظایف حمله را این‌گونه مشخص کردند:
• علی خلیل، صبری نرویی، علی شعبان و نجم‌الدین گورونی در دره اینه و مرانه مأمور شدند تا به جاده چومان-حاجی عمران فشار بیاورند به فرماندهی علی خلیل مسئول جبهه.
• ماموستا علی و نیروی تیپ دوم به سمت گونده‌ژور به سمت جاده رایات پایین رفتند.
• حمید افندی، عریف یاسین، تیپ چهار، تحسین نرویی و عبدالرحمن طاها برای دره سیبر در شرق حاجی عمران.
• هیسو میرخان برای شیورهش مأمور شد.
• نیروهای تیپ دوم رسول فقیه، عبدالله قادو، فیضو سلیم خان و ملا رسول جاده حاجی عمران برای آن‌ها تعیین شد.
• حجی بروخی و رشید ایسومری به عنوان نیروهای ذخیره در قمتر ماندند.
• دکتر روژ نوری شاوس، رئیس عبدالله، آزاد برواری و فتاح آقا برای فرماندهی و نظارت بر جنگ در میدان مأمور شدند.
در 11 نوامبر 1980 تمام کارها و فعالیتهای حمله به پایان رسید و هر نیرو به جای خود رفت، کمک‌های ایران برای پشتیبانی از جنگ توپباران پایگاه‌های ارتش عراق، کمک‌های لجستیکی و انتقال شهدا و مجروحان بود، برای این هدف نیز هلیکوپتر استفاده می‌شد، همچنین اگر هلیکوپترهای ارتش عراق برای جنگ آمدند ایران باید با هواپیماهای جنگی از پیشمرگه‌ها پشتیبانی کند، اگرچه قول داده بود اما در اجرای آن مطابق نیاز نبود. اگرچه وضعیت نیروهای دولتی قوی‌تر از آن چیزی بود که پیشمرگه‌ها تصور می‌کردند، طبق اطلاعاتی که به دستشان رسیده بود، اما تنها بزرگترین مانع در مقابل آن‌ها برف و سرما بود.
حمله در 15 نوامبر 1980 آغاز شد، در ابتدا توپخانه‌های ایران آن جاهایی را توپباران کردند که از سوی پیشمرگه‌ها تأیید می‌شد، اما در آن سطحی نبود که انتظار می‌رفت، یک بار هم نمانده بود که پیشمرگه‌ها را در قله شیورهش هدف قرار دهند، در جبهه سیبر سه نقطه مهم به دست پیشمرگه‌ها افتاد و 5 سرباز نیز اسیر شدند، اما در ارتفاعات به دلیل برف و طوفان در شرایط سختی قرار گرفتند، در ابتدا حمله بسیار موفق بود پیشمرگه‌ها در حاجی عمران تا نزدیکی مسجد را تحت کنترل خود درآوردند، جنازه‌های بسیاری از سربازان عراقی در میدان جنگ رها شده بود، اما با خبر شهادت فتاح آقا و تعدادی از پیشمرگه‌های نیروی حجی بروخی، کمپین سرد شد.
این نبرد 48 ساعت به طول انجامید، بسیاری از مناطق به دست پیشمرگه‌ها افتاد، اما به دلیل خطر برف که راه‌ها را مسدود کرده بود، تصمیم بر عقب‌نشینی گرفته شد، زیرا تحمل سرما برای پیشمرگه‌ها دشوار بود، همچنین نیروی بزرگی از رژیم در دیانا آماده بود تا به پیشمرگه‌ها حمله کند، تلفات ارتش عراق در این نبرد شامل کشته و زخمی شدن بیش از 70 سرباز و 5 اسیر بود و مقداری سلاح و مهمات نیز به دست پیشمرگه‌ها افتاد. پس از تصمیم به توقف حمله، نیروهای پیشمرگه عقب‌نشینی کردند و نیروهای «مخاویر» ارتش عراق به مواضع قبلی خود بازگشتند، نیروهای پیشمرگه یک ماه در روستای «تمرچیان» در کردستان ایران ماندند، اما برای نگهبانی به ارتفاعات منطقه می‌رفتند.
تلفات نیروهای پیشمرگه در این نبرد 14 شهید و 26 زخمی بود که بسیاری از آن‌ها بر اثر توپباران شدید ارتش عراق دچار شدند، شایان ذکر است همان‌طور که در کتاب «بارزانی و جنبش آزادی‌بخش کرد» آمده است، وضعیت نیروهای حکومت عراق قوی‌تر از آن چیزی بود که پیشمرگه‌ها بر اساس اطلاعاتی که به دست آورده بودند، تصور می‌کردند. این از یک سو، و از سوی دیگر، سرمای هوا نیز مانع از آن شد که پیشمرگه‌ها بتوانند «حاجی عمران» و به‌ویژه ارتفاعات آن را به طور کامل تصرف و آزاد کنند تا بتوانند به طور دائم در آنجا مستقر بمانند.
منابع:- https://www.hawlergov.org/app/ar/node/4٠5
- عمر عثمان، زندگی یک کُرد، جلد 1 و 2، انتشارات مکریان، چاپ دوم، اربیل-2008.
- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌بخش کُرد، جلد 4 1975-1990 انقلاب گولان بخش 2 چاپ اول، انتشارات روکسانا، 2021.
- غازی عادل گردی، پیشمرگه‌ای در خدمت راه بارزانی حاجی بروخی، جلد 2، چاپ دوم، ترکیه، 2021.
حاجی میرخان دولمری، جستجوی عدالت، جلد 2، چاپ دوم، کردستان-2021