در سال ١٩٨٧ یکی از بنیان‌گذاران انجمن حقوق بشر بود که مرکز آن در دیاربکر قرار داشت. در سال ١٩٨٨ روزنامه «ینی اولکه» ( (Yeni Ulke) را تأسیس کرد و خود سردبیر آن بود.
در سال ١٩٩١ از لیست حزب سوسیال دموکرات خلق‌ها (SHP) در حوزه انتخابیه دیاربکر به نمایندگی پارلمان رسید. در مراسم سوگند، به دلیل استفاده از شال با رنگ‌های زرد، قرمز و سبز و ادای سلام به زبان کردی، با انتقادات شدیدی روبرو شد. او در بخشی از سخنان خود در آن مراسم می‌گوید: «من افتخار می‌کنم که برای حفظ تمامیت ارضی ترکیه، حفظ استقلال کشور، یکپارچگی مردم و حاکمیت کامل مردم سوگند می‌خورم که به قانون اساسی، برادری و برابری ملت‌های ترک و کرد وفادار باشم». او این بخش پایانی را به زبان کردی برای همه بیان کرد: «من این سوگند را برای برادری ملت کرد و ترک یاد می‌کنم».
در سال ١٩٩٤ به دلیل ایراد سخنرانی در آمریکا، مصونیت پارلمانی او و احمد ترک، اورهان دوغان، خطیب دجله، سری ساکیک و محمود آلن‌یاک لغو شد. اگرچه لیلا و همراهانش ارتباط با ( pkk) را رد کردند و اعلام نمودند: «این یک توطئه است و کاملاً روشن است که من کی هستم، من هیچ‌کدام از این اتهامات را نمی‌پذیرم. اگر این‌ها راست بود، با افتخار مسئولیت همه آن‌ها را بر عهده می‌گرفتم، حتی اگر به قیمت جانم تمام می‌شد. من از دموکراسی، حقوق بشر و برادری میان کرد و ترک دفاع کرده‌ام و تا زمانی که زنده باشم، برای آن تلاش خواهم کرد»، اما قاضی به آن‌ها گوش نداد و به دلیل ارائه مدارک جعلی و ساختگی و با اتهام عضویت و تبلیغ برای پ‌ک‌ک، به ١٥ سال حبس محکوم شدند و او در مدت حبس نیز برای صلح و حقوق بشر مبارزه کرد.
در سال ٢٠٠١ دادگاه حقوق بشر اروپا به لغو حکم زندان چهار نماینده کرد رأی داد، لیلا زانا یکی از آن چهار نماینده بود، اما ترکیه رأی این دادگاه را به رسمیت نشناخت. به دلیل فشارهای دادگاه عالی حقوق بشر اتحادیه اروپا، لیلا زانا در روز ٨ ژوئن ٢٠٠٤ پس از ١٠ سال زندان آزاد شد.
لیلا زانا سه دوره دیگر نیز از حوزه انتخابیه آگری به نمایندگی پارلمان رسید و آخرین بار به دلیل اینکه سوگند قانونی را طبق متن نوشته شده ادا نکرد، از نمایندگی پارلمان برکنار شد. وی به خاطر تلاش‌ها و زحماتش در راستای تثبیت دموکراسی در ترکیه و استیفای حقوق کردها، تاکنون بیش از ٦ جایزه مهم جهانی را کسب کرده است.
جوایزی که به لیلا زانا اعطا شده است:
سازمان بین‌المللی (عفو بین‌الملل)، لیلا زانا را به عنوان زندانی عقیدتی به رسمیت شناخت و در سال ١٩٩٤ جایزه مؤسسه رافتوی نروژ برای صلح را دریافت کرد. در سال ١٩٩٥ از سوی اتحادیه اروپا جایزه ساخاروف برای آزادی بیان به او اعطا شد، اما به دلیل زندانی بودن تا سال ٢٠٠٤ نتوانست آن جایزه را دریافت کند. در سال ١٩٩٦ جایزه «والدوستی» ایتالیا برای حقوق بشر را دریافت کرد. در سال ١٩٩٦ جایزه «آخن» آلمان برای حقوق بشر به او اهدا شد. بین سال‌های ١٩٩٥ تا ١٩٩٨ برای دریافت جایزه صلح نوبل نامزد شد. در شهر رم ایتالیا شهروندی افتخاری آن کشور به وی اعطا شد و هنگام دریافت شهروندی افتخاری ایتالیا اعلام کرد: «ما باید چیزهای خوب و مشترک را ببینیم و هرگز ناامید نشویم. ما کردها هیچ‌گونه دشمنی و جنگی با ملت‌های ترک، عرب و فارس نداشته‌ایم، بلکه سیستم‌ها و دولت‌ها خواسته‌اند هویت ملی ما را پاک کنند».
در سال ٢٠٠٨ جایزه «خوان ماریا باندریس» اسپانیا به او اهدا شد. این بانو نمونه زنده و نماد فداکاری، مقاومت، صلح و همزیستی است. لیلا زانا ایده‌ای برای نوسازی ساختار ترکیه به سران آن کشور ارائه داد و بدین منظور پیشنهاد کرد که ترکیه از سیستم فدرالی بهره ببرد و منطقه‌ای نیز به نام کردستان تأسیس شود.
در سال ٢٠٠٨ به مدت دو سال توسط دولت ترکیه به اتهام ترویج مفاهیم تروریستی به دلیل گفتن این عبارت دستگیر شد که: (کردها سه رئیس دارند، یکی از آن‌ها مسعود بارزانی است). در این زمان، کمیسیون اتحادیه اروپا و جامعه بین‌المللی برای فعالیت‌های سیاسی، مخالفت شدید خود را با حکم زندانی شدن لیلا زانا ابراز کردند، لیلا زانا اعلام کرد: پرونده من مخالفت با آزادی اندیشه است و ثابت می‌کند که تهدیدی برای هر کرد در ترکیه وجود دارد).
لیلا زانا اکنون به عنوان یک شخصیت مستقل از حزب (DTP) حمایت می‌کند و تلاش‌هایش برای حل مسالمت‌آمیز مسئله کرد در کردستان ترکیه ادامه دارد و به همین منظور چندین بار به اقلیم کردستان سفر کرده و با رهبری سیاسی کرد، به‌ویژه رئیس مسعود بارزانی و نچیروان بارزانی دیدار کرده و رابطه نزدیکی با آن‌ها دارد.
لیلا زانا در راستای تلاش‌های مداومش برای حل مسالمت‌آمیز مسئله کرد در کردستان شمالی و ترکیه و تحقق دموکراسی و حفاظت از حقوق بشر در آن کشور، روز ١٥ دسامبر ٢٠١٠ در کنگره ١٣ حزب دموکرات کردستان، توسط رئیس مسعود بارزانی مدال بارزانی به او اعطا شد.
منبع:١. آرشیو هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان.