تأسیس حزب دموکرات کردستان در تاریخ ١٦ اوت ١٩٤٦ و پیوستن تمامی سازمانهای سیاسی جنوب کردستان به آن حزب، جنبش انقلابی کرد در جنوب کردستان را به مرحله‌ای نو برد. در این مرحله به عنوان احساس ضرورت به جایگاه اقشار کارا و تأثیرگذار جامعه و بهره‌گیری از توانمندی‌هایشان، از سوی رهبری حزب تلاشی برای سازماندهی اقشار مختلف جامعه صورت گرفت؛ از جمله قشر دانشجویان که یکی از گسترده‌ترین اقشار روشنفکر و تأثیرگذار جامعه را تشکیل می‌دادند.
حزب دموکرات کردستان از همان آغاز تأسیس، همانند تمامی احزاب و سازمانهای دیگر عراقی، تلاش کرد در مسائل مهم کشور مشارکت کند. این امر بیشتر از طریق قشر دانشجویان بود که از فعال‌ترین اعضای حزب بودند و مشارکتی تأثیرگذار در رویدادها و پیش‌آمدهای کشور داشتند، اما در آن زمان فعالیت‌ها در چارچوب «اتحادیه عمومی دانشجویان عراق» انجام می‌شد که به طور کامل تحت نفوذ کمونیست‌ها بود. با این حال در آن مرحله روابط خوبی میان دانشجویان کرد عضو حزب و داخل حزب کمونیست عراق وجود داشت ١.
آغاز تلاش‌های دانشجویان کرد برای ایجاد سازمانی ویژه خود به سال تحصیلی ١٩٤٦-١٩٤٧ برمی‌گردد، زمانی که دانشجویان کرد مدرسه متوسطه کویه، سازمانی مخفی به نام «انجمن پیشرفت سوادآموزی» تأسیس کردند. این سازمان از بدو تأسیس فاقد مرامنامه و برنامه ویژه خود بود، با این وجود اعضای خود را در چارچوب هسته‌های ٣٠ نفری سازماندهی کرده بود ٢.
سال ١٩٤٨، برای نخستین بار در عراق، در کنگره «سباع» در تاریخ ١٤ آوریل، تصمیم به تأسیس سازمانی دانشجویی به نام «اتحادیه عمومی دانشجویان عراق» گرفته شد. دانشجویان کرد نقش بزرگی در به ثمر رساندن این کنگره ایفا کردند و از آن ٥٢ مدرسه‌ای که انتخاب نمایندگان کنگره در آن‌ها انجام شد، در مناطق کردنشین نمایندگان حزب دموکرات کردستان برای کنگره پیروز شدند؛ چنان‌که تصمیم گرفته شد در چارچوب همین سازمان، شعبه «اتحادیه دانشجویان کردستان-عراق» افتتاح شود که ویژه امور دانشجویان کرد بود ٣.
تأسیس اتحادیه دانشجویان کردستان
به دلیل دگرگونی‌هایی که عراق در آن زمان از سر می‌گذراند، تفاوت اهداف و ایدئولوژی به تدریج دانشجویان کرد را از دانشجویان عراقی جدا می‌کرد، تا جایی که به طور کامل به دو جریان متفاوت از یکدیگر تبدیل شدند و هرکدام برای پیشبرد اهداف ویژه خود تلاش می‌کردند. این‌ها عواملی بودند که باعث شد رهبری حزب جدی‌تر به تأسیس یک سازمان دانشجویی ویژه کرد در چارچوب حزب بیندیشد و در کنگره سوم خود در تاریخ ٢٦ ژانویه ١٩٥٣ در راستای تصمیم‌گیری برای تأسیس سازمانهای توده‌ای، تصمیم به تأسیس سازمان «اتحادیه دانشجویان کردستان» گرفت. پس از صدور تصمیم کنگره، دانشجویان کرد مستقیماً دست به کار شدند و اولین کنگره‌ی خود را در تاریخ ١٨ فوریه ١٩٥٣ در شهر بغداد به صورت مخفیانه برگزار کردند.
کنگره در خانه (زیاد حمه آغای کویه)* در نزدیکی منطقه (باب المعظم)، با حضور پنجاه نماینده از دانشکده‌های دانشگاه بغداد و شهرهای اربیل، سلیمانیه، کرکوک و موصل برگزار شد و افرادی چون احمد عبدالله آمدی، جلال طالبانی، شمس‌الدین محمد مفتی، حلمی علی شریف، حیدر حمه‌امین، محمد فرج، غفور رشید آغا و فایق صبری و چندین دانشجوی دیگر نقش بزرگی در موفقیت کنگره ایفا کردند ٥.
کنگره دو روز به طول انجامید و پس از گفتگو و تبادل نظر، تصمیم به تأسیس دو کمیته گرفته شد؛ یکی برای اصلاح برنامه و اساسنامه داخلی و دیگری برای انتشار جزوه‌ای درباره دلایل و اهمیت تأسیس سازمان. سپس رأی‌گیری برای تعیین رئیس، دبیر و اعضای دبیرخانه آغاز شد. در نتیجه رأی‌گیری، احمد عبدالله آمدی به عنوان اولین رئیس و جلال طالبانی به عنوان دبیر سازمان انتخاب شدند. از نظر قدرت، رئیس به عنوان یک منصب نمادین نگریسته می‌شد و اختیارات تصمیم‌گیری و اجرایی بیشتر در دست دبیر و دبیرخانه بود ٦. اعضای دفتر دبیرخانه که هفت نفر بودند، بدین شرح انتخاب شدند:
١- شمس‌الدین محمد مفتی
٢- فاضل سعید آغا
٣- عمر مصطفی (دبابه)
٤- کمال محی‌الدین
٥- حلمی علی شریف
٦- حیدر حمه امین
٧- غفور رشید آغا.
سپس کمیته عالی (دفتر دبیرخانه) جمال شالی را به عنوان مسئول روابط دانشکده‌های دانشگاه بغداد تعیین کرد. پس از پایان کنگره همان‌طور که تصمیم‌گیری شده بود جزوه‌ای به زبان عربی با عنوان (اتحاد الطلبة کردستان لماذا؟) صادر و منتشر شد. همزمان شعب اتحادیه در اکثر شهرها مانند بغداد، اربیل، سلیمانیه، کرکوک، کویه، رواندز، خانقین و موصل افتتاح شد و کارها و فعالیت‌ها گسترش یافته و توسعه داده شدند.
پس از یک سال فعالیت به عنوان رئیس سازمان، احمد عبدالله آمدی در سال ١٩٥٤ به دلیل فارغ‌التحصیلی از انستیتوی عالی معلمان و استخدام به عنوان معلم، از سمت خود استعفا داد و شمس‌الدین محمد مفتی به جای او به عنوان رئیس سازمان (اتحادیه دانشجویان کردستان) انتخاب شد.
بدین ترتیب کار و فعالیت دانشجویان کرد در چارچوب سازمانی ویژه خود از (اتحادیه عمومی دانشجویان عراق) جدا شد و دانشجویان عضو تشکیلات حزب دموکرات کردستان، تلاش و مبارزه خود را در چارچوب سازمان (اتحادیه دانشجویان کردستان) برای پیشبرد جنبش روشنفکری و انقلابی و خدمت به دانشجویان در جنوب کردستان مستحکم‌تر به کار گرفتند.
منابع و پی‌نوشت‌ها
١- ماجد حسن علی، الحرکة الطلابییة الکردیة فی العراق (١٩٢٦-١٩٧٠)، رسالة ماجستر/جامعة الصلاحدین فى اربیل ٢٠٠٨، منشوراة سپیرێز، (هەولێر- مطبعة حاجى هاشم)، ص ص ١٠٣-١٠٦.
٢- عرفان عزیز عزیز، کنگره و کنفرانس‌های اتحادیه دانشجویان کردستان، چاپ اول، (اربیل-چاپخانه روژهه لات-٢٠١٢)، ص ١٢؛ ماجد حسن علی، منبع پیشین، ص ١٠٦.
٣- اتحادیه دانشجویان کردستان عراق- کمیته روشنفکری و رسانه‌ای مرکزی دفتر دبیرخانه، چرا دانشجویان کرد نیاز به داشتن سازمانی ویژه دارند...، (دسامبر ١٩٧٣)، ص ٤؛ ماجد حسن علی، منبع پیشین، ص ١٢،١٤.
٤- دائ‌رة‌المعارف حزب دموکرات کردستان، تاریخ حزب دموکرات کردستان کنگره کنفرانس (برنامه و اساسنامه داخلی)، جل‌د اول، چاپ اول، (اربیل- چاپخانه‌ی روژهه‌لات- 20٢١)، ص ص ٧٤-٧٥؛ اتحادیه دانشجویان کردستان عراق - کمیته فرهنگی و رسانه‌ای دفتر مرکزی دبیرخانه، منبع پیشین، ص ص ٦-٨.
*- جلال طالبانی مکان برگزاری اولین کنگره اتحادیه دانشجویان کردستان را خانه (عبدالقادر کاک زیاد آقای کویی) در محله اعظمیه می‌نویسد که همکلاسی وی بوده است. صلاح رشید، مام جلال دیدار عمر از جوانی تا کاخ ریاست جمهوری، بخش اول، چاپ دوم، (سلیمانیه - چاپخانه کارو - ٢٠١٧)، ص ٦٥.
٥- ماجد حسن علی، منبع پیشین، ص ١٢٧.
6- همان منبع، ص ص ١٢٧-١٢٨؛ مجله خبات دانشجویان، در دیداری اختصاصی رئیس طالبانی جزئیات تأسیس (اتحادیه دانشجویان کردستان) را فاش می‌کند، شماره ١٠٩، (ژوئن ٢٠١٢)، ص ١٠.
٧- عرفان عزیز عزیز، منبع پیشین، ص ١٨.
٨- ماجد حسن علی، منبع پیشین، ص ١٢٨؛ در دیداری اختصاصی رئیس طالبانی جزئیات تأسیس (اتحادیه دانشجویان کردستان) را فاش می‌کند، منبع پیشین، ص ١٠.
٩- ماجد حسن علی، منبع پیشین، ص ١٢٨؛ عرفان عزیز عزیز، منبع پیشین، ص ص ١٨-١٩.