Jînenîgarî

Parêzer Cerces Fethullah Şemas, ku bi Cerces Fethullahê parêzer tê naskirin, di sala 1920an de li bajarê Mûsilê ji dayik bûye, ji neteweya keldanî û ola xirîstiyaniya katolîk e. Qonaxên xwe yên xwendina seretayî, navîn û amadeyî li bajarê Mûsilê qedandiye. Di sala 1939an de di beşa hiqûqê ya Fakulteya Hiqûqê ya Bexda de hat qebûlkirin û di sala 1943an de bawernameya lîsansê wergirt. Demekê karê parêzeriyê kir. Di sala 1971ê de çû Libnanê û li wir ma. Di sala 1975an de piştî şikestina Şoreşa Eylûlê penahî bir ber Îranê. Di meha tebaxa 1979an de piştî serkeftina şoreşa gelên Îranê û aloziya rewşa Îranê, daxwaza mafê penaberiyê li Brîtanyayê kir. Her wiha çû Keyaniya Swêdê û wek penaber li wir ma.

Di 23ê tîrmeha 2006an de li Hewlêrê koça dawî kir û li goristana Enkawa ya nêzîkî Hewlêrê hat veşartin. Ew zimanên (siryanî, erebî, îngilîzî, fransî, kurdî, swêdî û farisî) dizanibû.

 Rûpelên têkoşînê 

Di sala 1946an de bi rêxistinên Partiya Îstiqlal a Iraqê ve hat girêdan. Di sala 1946an de yek ji damezrînerên Partiya Gel bû û xwediyê îmtiyaza rojnameya El-Rewafid a bi zimanê erebî bû. Di sala 1947an de berpirsiyariya şaxê Mûsilê yê Partiya Gel wergirt. Di sala 1948an de bû endamê Partiya Dêmokrata Kurdistanê. Di 4ê hezîrana 1956an de xwediyê îmtiyaza rojnameya El-Raîd a bi erebî bû ku ji bajarê Mûsilê derdiket û di 14ê tîrmeha 1958an de ji aliyê desthilatên serbazî ve hat girtin. Di 7ê gulana 1959an de xwediyê îmtiyaz û sernivîserê rojnameya (El-Heqîqe – Rastî) bû ku li bajarê Mûsilê bi her du zimanên erebî û kurdî derdiket, di 3ê nîsana 1960an de piştî derketina hejmara 24an ji aliyê hikûmeta Komara Iraqê ve hat girtin. Di meha kanûna duyem a 1959an de piştgirî da lîsteya mamosteyên Partiya Komunîst a Iraqê di hilbijartinên Yekîtiya Mamosteyên Iraqê de li bajarê Mûsilê. Di organîzekirina xwepêşandanên alîgirên aştiyê yên sala 1959an li bajarê Mûsilê ku ji aliyê Partiya Komunîst a Iraqê ve hatibûn organîzekirin de rolek wî hebû, her wiha di tepeserkirina derbeya serbaz Ebdulwehab Şewaf (1916-1959) li bajarê Mûsilê de jî rolek wî hebû.

 Di sala 1959an de endamê desteya nivîseran a rojnameya Xebat, zimanê fermî yê Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Iraq bû. Di sala 1960î de li bajarê Mûsilê karê parêzeriyê kir. Di sala 1961ê de dema ku Şoreşa Eylûlê dest pê kir, bi beşdariya endezyar Şewket ku bi Şewket Akreyî tê naskirin, rojnameya Xebat, zimanê fermî yê Partiya Dêmokrata Kurdistanê, bi awayekî veşartî li Bexda derxist. Di sala 1961ê de ji aliyê desthilatên hikûmeta Iraqê ve hat girtin û şandin girtîgeha Remadî ya li rojavayê Iraqê. Di heman salê de ji girtîgehê hat berdan û efû lê hat kirin, û dîsa dest bi derxistina rojnameya Xebat kir. Di 9ê hezîrana 1963an de dema ku şêwirmendê şandeya danûstandinan a Kongreya Gel a Yekem (Kongreya Koye) bi rejîma Bexda re bû, ji aliyê milîsên Parastina Neteweyî ya ser bi Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst ve hat girtin û rastî îşkenceyê hat.     

Di sala 1968an de endamê desteya nivîseran a kovara El-Kadir û rojnameya El-Teaxî bû, û bû duyemîn sernivîserê rojnameya El-Teaxî ya bi zimanê erebî. Di sala 1968an de tevlî refên hêzên Pêşmergeyên Şoreşa Eylûlê bû. Di salên (1968-1969) de mamosteyê mijara prensîbên zanistî, siyasî û dîroka nûjen a Iraqê di gera yekem a Enstîtuya Amadekirina Mamosteyên Şoreşê de bû. Di salên (1968-1969) de mamosteyê mijara karûbar û rewşa Iraqê di gera yekem a Dibistana Amadekirina Kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê de li gundê Cuman di navçeyên azadkirî yên parêzgeha Hewlêrê de bû. Di sala 1969an de mamosteyê mijara zanistên siyasî di gera duyem a Dibistana Amadekirina Kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê de li gundê Nawperdan di navçeyên azadkirî yên parêzgeha Hewlêrê de bû. Di 12ê hezîrana 1970yî de bi fermana rêber Mistefa Barzanî(1903-1979) bû endamê şandeya Partiya Dêmokrata Kurdistanê ji bo serdana bajarê Necefê li rojavayê Iraqê bi mebesta beşdarbûna di merasîma şîna ku ji bo koça dawî ya mezintirîn merceiya şîeyan li cîhanê Ayetullahê Mezin Ebdulmuhsîn El-Hekîm (1889-1970) hatibû sazkirin. Di 25ê hezîrana 1970yî de Encumena Serkirdayetiya Şoreşa Iraqê bi fermaneke paşîn biryara Dadgeha Serbazî ya awarte li Mûsilê ku derbarê wî de hatibû dayîn, betal kir. Di sala 1970yî de ji aliyê mendûbî Kongre ya heştêm ve wek endamê hêzî yê Komîsyona navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin. Di tîrmeha 1970yî heta çiriya paşîn a 1970yî mamosteyê mijara erdnîgariya Iraqê di gera sêyem a Dibistana Amadekirina Kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê de li bajarê Bexda bû. Di sala 1970yî de ji aliyê desthilatên Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst ve hat girtin û îşkencekirin û li Qesra Nihayê bo heyama heftê rojan hat girtin, li ser bingeha nivîsandina gotarekê bi boneya koça dawî ya Cemal Ebdulnasir (1918-1970) di rojnameya El-Teaxî de. Piştî çûna wî bo Libnanê di sala 1973yî de, ji aliyê dezgeha îstixbarata Libnanê ve demekê hat girtin. Di salên (1973-1974) de bi fermana serok Mesûd Barzanî wek endamê komîteya amadekirin û nivîsandina projeya federaliya herêma Kurdistanê hat erkdarkirin. Di sala 1974an de yek ji damezrînerên Heyva Sor a Kurdistanê bû. Di sala 1974an de mamosteyê mijara bername û rêziknameya navxweyî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê di gera şeşem a Dibistana Amadekirina Kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê de li gundê Zenwiyê Şêxî li parêzgeha Hewlêrê bû. Di salên (1974-1975) de sernivîserê kovara El-Kadir û rojnameya Xebat, zimanê fermî yê Partiya Dêmokrata Kurdistanê bû. Di 25ê nîsana 1999an de vegeriya Kurdistanê û ji aliyê serokê Encumena Niştimanî ya Kurdistanê parêzer Cewher Namiq Salim(1946-2011) li bajarê Hewlêrê hat pêşwazîkirin. Di roja yekşemê 15ê çiriya pêşîn a 2000î de ji aliyê serokê Encumena Niştimanî ya Kurdistanê doktor Roj Nûrî Sadiq ku bi Roj Nûrî Şawês tê naskirin, hat pêşwazîkirin. Di 3-5ê nîsana 2001ê de beşdarî yekem kongreya akademîk a li ser Kerkûkê li hola çandê ya bajarê Hewlêrê bû û li wir axaftinek kir. 

Ji berhemên wî:

 1. Ronahî li ser doza asûrî - 1933.

2. Bingehên dîrokî yên tevgera karkerên cîhanî - 1946.

3. Rûxandina hikûm bi vî awayî nabe - 1990.

4. Serpêhatiya Kuweytê, rû û paşxane - 1991, di du bergan de.

5. Sûcên şer û encamderên wan li Iraq û Kuweytê - 1992.

6. Lêkolînên asûrî, dîroka ku dîrokê paşguh kiriye - 1997.

7. Serdanek ji bo paşeroja nêzîk - 1998.

8. Destpêka belavbûna xirîstiyaniyê li Mezopotamyayê. Çar berg.

9. Kurdistan an mirin - (çapa yekem - 1986), (çapa duyem - 2012), werger.

 10. Li ser sûcên şer û sûcên li dijî aştî û qirkirina nijadî - (çapa duyem - 2004).

11. Dergûşa mirovahiyê - (çapa yekem - 1971), (çapa sêyem - 2001), (çapa çarem - 2010), (çapa pêncem - 2012), werger.

 12. Başûrê Kurdistanê - (çapa duyem - 1999), (çapa sêyem - 2001), (çapa çarem - 2012), werger.

13. Komara Kurdistanê (Mahabad) - (çapa yekem - 1972), (çapa duyem - 2012), werger.

 14. Iraq di serdema Qasim de - 2012, werger di du bergan de.

 15. Hilkişîn û rûxana Reicha Sêyem - 2012, werger di du bergan de.

 16. Nêrîn li ser Neteweperestiya Erebî - 2012, di pênc cildan de.

 17. Jînenîgarî - 2005, werger di sê cildan de.

 18. Mêr û Bûyer di Pîvanê de - 2012.

19. Bîranînên Benvenuto Cellini - 2012, werger.

 20. Du mijar li ser perawêza şoreşa Şêx Ubeydullahê Nehrî - (Çapa yekem - 2000), (Çapa duyem - 2010), (Çapa sêyem - 2012), werger.

 21. Hişyarbûna Kurd - 2012, di du cildan de hatiye kirin bi kurdî û bi sernavê Hişyarbûna Kurd dîroka siyasî ya 1900 - 1925 sala 2009an hatiye çapkirin.

 22. Derbarê tawanên şer û tawanên dijî aştiyê û qirkirina nijadî - 2014.

23. Dîroka Muzîka Erebî, werger.

 24. Carmen Brucier - 1954, werger.

 25. Sondxwarina kesayetiya hiqûqî di biryarên Dadgeha Temyîzê ya Îraqê de.

 26. Rêwîtiyek bo mêrên mêrxas li Kurdistanê, (Çapa duyem - 1999), (Çapa sêyem - 2012), werger.

 27. Çawa ezman tê tûf kirin - 1953, werger. 

28. Dawîn mehkûmê mirinê, 1933, werger.

 29. Bîranînên derbarê mala miriyan, 1953, werger.

 30. Çîroka sondxweran - 1958, werger.

31. Mûsil a du biharan - 1956.

32. Sondxwarina kesayetiya hiqûqî di biryarên Dadgeha Îraqê de - 1957.

33. Mîrata Îslamê - (Çapa yekem - 1954), (Çapa duyem - 2012), werger, di du cildan de.

32. Kurd û Tirk û Ereb - (Çapa yekem - 197), (Çapa duyem - 2012), werger.

33. Wateya navên dengan di pirtûka El-Eghanî ya Esfehanî de - 1958.

34. Desteya sondxweran - 1953.

Çavkanî: 

  1. Arşîva Desteya Mîkî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê

  2. Uriel Dann, Îraq di serdema Qasim de, werger û şiroveya Cercîs Fethullah, Cildê yekem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1, 512.

  3. Uriel Dann, Îraq di serdema Qasim de, werger û şiroveya Cercîs Fethullah, Cildê duyem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1, 463.

  4. Rûniştinek ji Partiya Demokrat a Kurdistanê li Îraqê, Rojnameya Te'axî, hejmar 1344, Bexda, Çapxaneya Times, Sêşem, 29 Gulan 1973z, r. 4. 

  5. Bi çavdêriya Serok Barzanî.. Kongreyek akademîk li ser Kerkûkê hat lidarxistin, Kovara Gulan a Erebî, Mîkî ya Gulan ji bo Çand û Ragihandinê, hejmar 59, sala pêncem, Hewlêr, 30 Nîsan 2001z, r. 25. 

  6. Bwar Nûredîn, Kurd û Kurdistan bîblîyografya û pêristên wan di pirtûka kurdî de, cildê duyem beşa duyem, (Taran - Çapxaneya Taran - 2016z), r. 302 - 303.

  7. Plutarx, Jînenîgarî, wergera Cercîs Fethullah, Cildê yekem, (Hewlêr - Weşanên Aras ji bo Çap û Weşanê - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2005z), r. 1, 656. 

  8. Plutarx, Jînenîgarî, wergera Cercîs Fethullah, Cildê duyem, (Hewlêr - Weşanên Aras ji bo Çap û Weşanê - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê 2005z), r. 663, 1247.

  9. Plutarx, Jînenîgarî, wergera Cercîs Fethullah, Cildê sêyem, (Hewlêr - Weşanên Aras ji bo Çap û Weşanê - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2005z), r. 1255, 1928

  10. Cebar Cebarî, Dîroka Rojnamegeriya Kurdî li Îraqê, (Bexda - Rêveberiya Giştî ya Çanda Kurdî - Çapxaneya El-Umme - 1975z), r. 54. 

  11. Cercîs Fethullahê parêzer, Îraq di serdema Qasim de nêrîn û bîrhatin 1958 - 1988, Cildê duyem, (Swêd - Dezgeha Nebz ji bo Çap û Weşanê - 1989z), r. 666 - 668.

  12. Cercîs Fethullah, Mêr û Bûyer di Pîvanê de, (Beyrût - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1, 9 - 19, 80, 101, 431.

  13. Cercîs Fethullah, Du mijar li ser perawêza şoreşa Şêx Ubeydullahê Nehrî, Çapa duyem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê - 2010z), r. 1, 199.

  14. Cercîs Fethullah, Serpêhatiya Kuwêtê rû û paşxane, Cildê yekem, (Stokholm - 1991z), r. 1, 374. 

  15. Cercîs Fethullah, Nêrîn li ser Neteweperestiya Erebî heta sala 1970, Cildê yekem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1, 585.

  16. Cercîs Fethullah, Serpêhatiya Kuwêtê rû û paşxane, Cildê duyem, (Stokholm - 1991z), r. 375, 702.

  17. Cercîs Fethullah, Nêrîn li ser Neteweperestiya Erebî heta sala 1970, Cildê duyem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 597, 1196.

  18. Cercîs Fethullah, Nêrîn li ser Neteweperestiya Erebî heta sala 1970, Cildê çarem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1893, 2300. 

  19. Cercîs Fethullah, Nêrîn li ser Neteweperestiya Erebî heta sala 1970, Cildê pêncem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 23909, 2784.

  20. Cercîs Fethullah, Hişyarbûna Kurd, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1, 701. 

  21. Cercîs Fethullah, Hişyarbûna Kurd dîroka siyasî ya 1900 - 1925, wergera Hesen Caf, beşa yekem, (Duhok - Dezgeha Lêkolîn û Weşana Mukriyanî - Çapxaneya Xanî - 2009z), r. 1, 9, 344.

  22. Cercîs Fethullah, Hişyarbûna Kurd dîroka siyasî ya 1900 - 1925, wergera Hesen Caf, beşa duyem, (Duhok - Dezgeha Lêkolîn û Weşana Mukriyanî - Çapxaneya Xanî - 2009z), r. 1, 345, 752. 

  23. Cemal Nebez, Bîranînên wan rojan ên ku careke din venagerin, (Silêmanî - Çapxaneya Şivan - 2017z), r. 371.

  24. Hesen Letîf El-Zubeydî, Ensîklopediya Partiyên Îraqî, (Beyrût - Mîkî ya El-Arif ji bo Çapemeniyê - 2007z), r. 481. 

  25. Dana Adams Schmidt, Rêwîtiyek bo mêrên mêrxas li Kurdistanê, werger û şiroveya Cercîs Fethullah, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1, 352.

  26. Dana Adams Schmidt, Rêwîtiyek bo mêrên mêrxas li Kurdistanê, werger û şiroveya Cercîs Fethullah, Çapa duyem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 1999z), r. 1, 464. 

  27. W.A. Wigram û Edgar T.A. Wigram, Dergûşa mirovahiyê, wergera Cercîs Fethullah, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012z), r. 1, 446. 

  28. W.A. Wigram û Edgar T.A. Wigram, Dergûşa mirovahiyê jiyan li Rojhilatê Kurdistanê, wergera Cercîs Fethullahê parêzer, (Bexda - Weşanên Şirketa Dar El-Urûbe ya Cîhanî ji bo Weşan û Belavkirinê - Çapxaneya El-Zeman - 1971z), r. 1, 371.

  29. W.A. Wigram û Edgar T.A. Wigram, Dergûşa mirovahiyê jiyan li Rojhilatê Kurdistanê, wergera Cercîs Fethullah, Çapa çarem, (Hewlêr - Dezgeha Aras ji bo Çap û Weşanê - 2010z), r. 1, 349. 

  30. Dîroka xûlên kadroyên Partî, ji çiya ber bi bajêr ve, (Hewlêr - Navenda Lêkolîn û Akademiya Partî - Çapxaneya Rojhilat - 2019z), r. 19, 22, 26, 32, 34, 54.

  31. Rizgar Nûrî Şawêys, Me Xebat bi dizî li Bexdayê derxist piştî rawestandina wê, Rojnameya Xebat, zimanê fermî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê - Yekbûyî, hejmar 922, Hewlêr, În, 30 Nîsan 1999z, r. 8 - 9. 

  32. René Maurice, Kurdistan an mirin, werger û şiroveya Cercîs Fethullahê parêzer, (Londûn - Kurdolojî - 1986z), r. 1, 143. 

  33. Serokê Meclîsa Niştimanî ya Kurdistanê ya Îraqê pêşwaziya mamoste Cercîs Fethullah dike, Rojnameya Xebat, zimanê fermî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê, hejmar 998, Hewlêr, În, 20 Çiriya Pêşîn 2000z, r. 2. 

  34. Serokê Parlamentoya Kurdistanê pêşwazî li kesayetiya nîştimanperwer rêzdar Cercîs Fethullah dike, Rojnameya Birayetî, organa Partiya Demokrat a Kurdistanê - Yekgirtû, hejmar 2821, Hewlêr, duşem, 26ê nîsana 1999an, r. 1. 

  35. Seîd Nakam, Bîranînên Seîd Nakam, (Hewlêr - Weşanxaneya Aras - 2003), r. 235. 

  36. C. J. Edmonds, Kurd û Tirk û Ereb, wergera Cercîs Fethullah, (Hewlêr - Dezgeha Aras bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012), r. r. 1, 623. 

  37. Birêz Barzanî şandeyek şand ji bo beşdarîkirin di merasîmên sersaxiyê yên li ser giyanê xwedêjêrazî Ayetullahê Mezin Seyîd Muhsin El-Hekîm, Rojnameya Te'axî, hejmar 461, Bexda, Çapxaneya Dar El-Cahiz, şemî, 13ê hezîrana 1970yî, r. 5. 

  38. Seyîd Elî Mûcanî, Solmaz Sidqî, Ela Ne'metî û yên din, Ferhenga mêran û malbatên hevçerx ên Îraqê, (Tehran - Weşanxaneya Ezam - 1392 h. ş.), r. 303. 

  39. Sir Thomas Arnold, Mîrata Îslamê, wergera bo erebî û şîrovekirina Cercîs Fethullah, beşa yekem, (Hewlêr - Dezgeha Aras bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012), r. r. 1, 360.

  40. Sir Thomas Arnold, Mîrata Îslamê, wergera bo erebî û şîrovekirina Cercîs Fethullah, beşa duyem, (Hewlêr - Dezgeha Aras bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012), r. r. 1, 319. 

  41. Şeban Seîd Mihemed, Ez û hevrikiya û pêlêt xema, (Dihok - Çapxaneya Koleja Şerî'etê - 2000), r. 42. 

  42. Şivan Husên Şînk Balekî, Cewher Namiq Salim 1946 - 2011 jiyan û berhem û rola siyasî, Zanîngeha Soran Fakulteya Adab, Beşa Dîrokê, 2016, (masternameya nebelavbûyî), r. 207. 

  43. Sebah Mehdî Remîz, Rojnamegeriya serdema şahî, (Beyrût - Mîkîya Misr Mûrteda bo Pirtûka Îraqî - 2010), r. 58. 

  44. Teyib El-Kîşkî, Rawestgehên bijartî ji Şoreşa Îlonê ya 1961ê, (Dihok - Çapxaneya Parêzgeha Dihokê - 2017), r. 35.

  45. Adil Xefûrî Xelîl, Partiyên opozîsyona eşkere li Îraqê 1946 - 1954, (Bexda - Pirtûkxaneya Cîhanî - Çapxaneya Ofset a El-Întîsar - 1984), r. 88.

  46. Ebdulcebar Ebdulmistefa, Ezmûna karê bereyî li Îraqê di navbera 1921 - 1958an de, (Bexda - Dezgeha El-Hurriye bo Çapê - 1978), r. 129. 

  47. Ebdulhemîd Derwêş, Ronahî li ser tevgera Kurdî li Sûriyê, çapa sêyem, (Silêmanî - Mîkîya Markrît û Mîkîya Cemal Erfan - Çapxaneya Kemal - 2013), r. 157.

  48. Ebdulrezaq El-Hesenî, Dîroka wezaretên Îraqê, beşa heftem, çapa heftem, (Bexda - Dezgeha Karûbarên Rewşenbîriya Giştî - 1988), r. 41. 

  49. Ebdulfetah Elî El-Bûtanî, Lêkolîn û mijarên di dîroka Kurd û Îraqa hevçerx de, (Hewlêr - Dezgeha Siprêz bo Çap û Weşanê - Çapxaneya Hecî Haşim - 2007), r. 436. 

  50. Ebdulfetah Elî El-Bûtanî, Rûpelên ji bîranînên Mûsilê "komek gotar û hevpeyvîn û mijarên derbarê dîroka nêzîk a Mûsilê", (Hewlêr - Akademiya Kurdî - Çapxaneya Zanîngeha Selahedîn, 2017), r. 335.

  51. Ebdulmecîd Şewqî El-Bekrî, Destana Mûsilê di riswayên komunîstî de, (Mûsil - Çapxaneya Komarê - 1963), r. r. 26, 75 - 76.

  52. Ferhad Hacî, Ensîklopediya û ferhenga zindî ya Kurdistanê Cercîs Fethullah, Kovara Hêzel, hejmar 9, havîna 2008an, r. r. 19 - 27. 

  53. Feyisel El-Debax, Lêkolîna bîblîografî ya rojname û kovarên Kurdî, beşa yekem, Kovara Golan El-Erebî, hejmar 11, Mîkîya Golan a Ragihandinê, Hewlêr, Çapxaneya Wezareta Rewşenbîriyê, 25ê nîsana 1997an, r. 57.

  54. Biryara Encûmena Serکردariya Şoreşê hejmar 714, Rojnameya Weqayî'a Îraqê, Wezareta Rewşenbîrî û Ragihandinê li Îraqê, hejmar 1896 A, sala dozdehem, Bexda, yekşem, 5ê tîrmeha 1970yî, r. 4.

  55. Biryara Encûmena Serکردariya Şoreşê hejmar 958, Rojnameya Weqayî'a Îraqê, Wezareta Ragihandinê li Îraqê, hejmar 1915 A, sala sêzdehem, Bexda, pêncşem, 3ê îlona 1970yî, r. 2. 

  56. Letîf Nadir Rewandizî, Girîngiya dezgeha zanyariya Kurdistanê di Şoreşa Mezin a Îlona neteweyî de, Kovara Golan, hejmar 132, Hewlêr, 2ê tebaxa 1997an, r. 46.

  57. Mam Celal, Xebat ji çi ve hat û çawa bû organa Partî? û çawa birêve diçû? Kovara Xak, hejmar 55, sala pêncem, Silêmanî, Çapxaneya Ofset a Dilêr, 10ê kanûna duyem a 2002an, r. 5. 

  58. Mehmûd Fehîmî Derwêş û Mistefa Cewad û Ehmed Sûse, Rêberê Komara Îraqê ji bo sala 1960î, (Bexda - Wezareta Rênîşandanê - Dezgeha Çapxaneya Et-Temeddun - 1961), r. 448.

  59. Mihemed Elî Îsma'îl, Bîranînên min heftê sal temen û zêdetir ji nîv sedsal xebat, (bê cih - 2019), r. 56.

  60. Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd, cildê sêyem, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2002), r. r. 253, 393.

  61. Mistefa Nerîman, Ferhenga edîb û nivîskarên Kurd, (Bexda - Emîndariya Giştî ya Rewşenbîrî û Lawan - Çapxaneya Es'ed - 1986), r. 32. 

  62. Mela Farûq Şûwanî, Hemû Kurd, berga yekem, (Hewlêr - Çapxaneya Rewşenbîriyê - 1997), r. 66. 

  63. Mehdî Mihemed Qadir, Pêşhatên siyasî yên Kurdistana Îraqê 1945 - 1958, (Silêmanî - Sentera Lêkolînên Stratejîk a Kurdistanê - 2005), r. 188. 

  64. Mîhevan Mihemed Husên, Helwesta Brîtanya li hember doza Kurdî li Îraqê 1975 - 1980, (bê cih - Navenda Zaxo bo Lêkolînên Kurdî - 2018), r. r. 324 - 325, 343.

  65. Nûzad Elî Ehmed, Rojnamegeriya Partiya Demokrat a Kurdistanê li derveyî welat, (Silêmanî - Mîkîya Jîn bo vejandina mîrata belgeyî û rojnamegeriya Kurdî - 2010), r. 33. 

  66. Henry Field, Başûrê Kurdistanê lêkolîneke antropolojî, wergera Cercîs Fethullah, (Hewlêr - Dezgeha Aras bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012), r. r. 1, 422.

  67. Henry Field, Başûrê Kurdistanê, wergera bo erebî Cercîs Fethullah, (Hewlêr - Dezgeha Aras - Çapxaneya Perwerdeyê - 2001), r. r. 1, 4, 298. 

  68. Hevpeyvîn: Azad Ebdulwahîd, Dirwêna rojên Zîwer Xetab, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2019), r. 57. 

  69. William Eagleton Jr., Komara Mehabadê - Komara 1946ê ya Kurdî, wergera û şîrovekirina Cercîs Fethullah, (Hewlêr - Dezgeha Aras bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012), r. r. 1, 17 - 18, 83 - 84, 88 - 89, 91 - 98, 100 - 101, 232. 

  70. William Shirer, Rabûn û rûxana Reichê sêyem, wergera Cercîs Fethullah, beşa yekem, (Hewlêr - Dezgeha Aras bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012), r. r. 1, 830. 

  71. William Shirer, Rabûn û rûxana Reichê sêyem, wergera Cercîs Fethullah, beşa duyem, (Hewlêr - Dezgeha Aras bo Çap û Weşanê û Weşanên El-Cemel - 2012), r. r. 837, 1614.