جوبڕائیل یەحیا شەڵال لە ساڵی ١٩٢١ لە گوندی چێ لە پارێزگای دهۆک لەدایکبووە. خوێندنی خۆی لە یەکێتی سۆڤیەت تەواو کردووە و لە پەیمانگای کشتوکاڵ دەرچووە. دوای ئەوە، لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری لەگەڵ خەدیجە ئیسماعیل لۆڤا کردووە و دوو کچیان بە ناوەکانی روخافزا و لەیلا بووە. لە ساڵی ١٩٨٣ لە تاران، پایتەختی کۆماری ئیسلامیی ئێران کۆچی دوایی کردووە.
مێژووی خزمەتدوای شکستھێنانی شۆڕشی دووەمی بارزان لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥، مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان چوون. جوبڕائیل یەحیا لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦ وەک بەشێک لە سوپای بارزانی بەرگری لە کۆماری کوردستان لە مەهاباد کرد. دوای ئەوەی کۆماری کوردستان لە مەهاباد تێکچوو، بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە گەڕایەوە بۆ باشووری کوردستان. لەو ماوەیەدا، بەشداری لە شەڕەکانی نەغەدە و شنۆدا کرد. لە ١٩ی نیسانی ١٩٤٧ یەکێک بوو لەو پێشمەرگانەی کە لە ڕێگەی خواکورک و ناوچەی بارازگر لە باکووری کوردستانەوە گەڕایەوە بۆ شیروان و ناوچەی مزووری.
دوای گەڕانەوەیان لە ١٥ی ئایاری ١٩٤٧، جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی کۆنفرانسێک لەگەڵ هاوڕێکانی لە گوندی ئەرگوش ساز دەکات و بژاردەی مانەوە لە کوردستان یان چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەتیان پێ دەدات. لە ئەنجامدا، لە ٢٣ی نیسانی ١٩٤٧، لەگەڵ مستەفا بارزانی بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بەڕێکەوت. دوای ئەوە، بەشداری لە شەڕەکانی گەلی قەتوور و پردی ماکۆدا کرد. دوای ماندووبوون و سەختییەکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧، لەسەر سنووری ئێران و سۆڤیەت، مەلا مستەفا بارزانی و هێزەکەی ڕووباری ئاراسیان پەڕاندەوە.
دوای گەیشتنیان بۆ نەخچەوان لە ئازەربایجان لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، مستەفا بارزانی و سەرجەم هاوڕێکانی بۆ ماوەی چل ڕۆژ زیندانی کران. لە ڕاستیدا، لە ڕووی خۆراک، جلوبەرگ و گواستنەوەوە هەمان مامەڵەی زیندانیانی جەنگییان لەگەڵ کراوە لە کاتێکدا لە کەمپێکدا دەژیان کە بە تێلی دڕکدار دەورە درابوو و لەلایەن سەربازانەوە پاسەوانی دەکرا. زۆری نەخایاند، بە بڕیاری حکومەتی یەکێتی سۆڤیەت، دابەشکران بەسەر گرووپەکاندا و گواسترانەوە بۆ ناوچەکانی ئاغدام، لاچین، ئەیولاخ و کەلبەجەر لە کۆماری ئازەربایجان. تا ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧، گواسترانەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای کاسپیەن لە باکو، پایتەختی کۆماری ئازەربایجان. لە ٢٣ی هەمان مانگ لەسەر دەریای کاسپیەن لە باکو، پایتەختی کۆماری ئازەربایجان، شوێنکەوتووانی بارزانی ڕێکخران بۆ ڕێژیمێکی سەربازی و مەشق و ڕاهێنانیان لە تاکتیکی سەربازی و سیاسەت وەرگرت و لەلایەن پێشمەرگە خوێندەوارەکانی دیکەیانەوە فێری خوێندن و نووسینی کوردی کران.
لە ئەنجامی مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ، لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨، مەلا مستەفا بارزانی بڕیاری دا کەمپە سەربازییەکەی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ گوندی چێرچوک لە نزیک تاشکەنت، پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێ مەشقە سەربازییەکانیان بەردەوام کرد.
دوای ئەوە، لە ئازاری ١٩٤٩، مەلا مستەفا و هاوڕێکانی دابەشکران بەسەر گرووپەکاندا و بە شەمەندەفەر نێردران بۆ گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت، لەوێ لە کێڵگە بەکۆمەڵەکان (کۆڵخۆزەکان) کاریان دەکرد. (زەوییەک کە خەڵک لە حکومەت بە کرێ دەیانگرت و پاشان دەیان دایەوە).
لە کۆتاییدا دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەندین نامە لەلایەن جەنەڕاڵ بارزانییەوە بۆ ستالین، ستالین لە کۆتاییدا نامەیەکی وەرگرت کە تێیدا بارزانی باسی ئازار و مەینەتی هاوڕێکانی دەکرد. ستالین دەستبەجێ بڕیاری دا لیژنەیەک پێکبهێنێت بۆ لێکۆڵینەوە لە دۆخی هاوڕێکانی بارزانی. کاتێک لیژنەکە لێکۆڵینەوەیان لە دۆخی هاوڕێکانی بارزانی کرد، بڕیاریان دا هەموویان لە ڤریڤسکی کۆبکەنەوە. لە ئەنجامدا لە تشرینی دووەمی ١٩٥١، چوو بۆ ڤریڤسکی، یەکێتی سۆڤیەت.
کاتێک جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی دوای شۆڕش لە ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ گەڕایەوە عراق، ئەو و هاوپەیمانەکانی لێبوردنی گشتییان وەرگرت لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩ بەپێی ماددەکانی ٣ و ٧، بڕگەی (الف)ی ماددەی ١٠، و کارکردن بە ماددەی (١١) بەپشتیوانی یاسای هەموارکراوی ژمارە ١٩.
لە ساڵی ١٩٥٨، کۆماری عراق بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لە ١٦ی نیسانی ١٩٥٩ لەگەڵ هاوڕێکانی لەسەر کەشتیی گرۆزیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری کۆماری عراق گەڕایەوە. لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە شۆڕشی ئەیلوولەوە کرد و دوای ڕووخانی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٥؛ وەک پەنابەر ڕووی لە ئێران کرد. لە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری لە شۆڕشی گوڵان کرد.
سەرچاوەکان:
- حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، وه‌زاره‌تی پلان دانان، یه‌كه كارگێڕییه‌كانی پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان و ژماره‌ی خێزانه‌كان و دانیشتوان، هه‌ولێر، ٢٠٠٩ز).
- حه‌مید گه‌ردی، پوخته‌ی مێژوونامه، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده - ٢٠٠٤ز).
- شه‌عبان عه‌لی شه‌عبان، هه‌ندێك زانیاری سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆژهه‌لات - ٢٠١٣ز).
- شه‌وكه‌ت شێخ یه‌زدین، یۆبیلی زێڕینی پێشمه‌رگه، (پیرمام - چاپخانه خه‌بات - ١٩٩٦ز).
- عمر فاروقی، سردار دانا زندگی و مبارزات مرحوم ملا مصطفی بارزانی، چاپ دوم، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وزارت آموزش و پرورش - ٢٠٠٢ز).
- كاروان محه‌مه‌د مه‌جید، بارزانییه‌كان له مه‌هاباده‌وه بۆ سۆڤیەت، چاپی یه‌كه‌م، (سلێمانی - چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند - ٢٠١١ز).
- له یادداشتی فه‌رمانده‌ی شه‌هید حه‌سۆ میرخان ژاژۆكی، ٦٢ رۆژ له‌گه‌ڵ بارزانی دا چوونی بارزانییه‌كان بۆ یه‌كێتی سۆڤیەت، چاپی یه‌كه‌م (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆشنبیری - ١٩٩٧ز).
- لیث عبدالمحسن جواد الزبیدي، ثورة ١٤ تموز ١٩٥٨ في العراق، (بغداد - دارالرشید للنشر - ١٩٧٩م).
- مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد ١٩٣١-١٩٥٨، (دهۆك - چاپخانه‌ی خه‌بات - ١٩٩٨ز).
- ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره AI-10، لیستی هه‌ڤاڵانی مسته‌فا بارزانی بۆ یه‌كێتی سۆڤیەت، به‌ڵگه‌نامه له‌لایه‌ن سه‌گڤان هاڵۆ پێشكه‌ش كراوه، ٢٠١٦ز.
- ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره HB-43، پارتی دیموكراتی كوردستان، باره‌گای بارزانی، لێژنه‌ی باڵای ناوچه‌ی بارزان، فۆرمی جبرائیل یه‌حیا شه‌لال، پیرمام، ١ تشرینی دووه‌می ٢٠١٨ز.
- ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره ZB-142، ده‌قی چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ هه‌لگورد جبرائیل یه‌حیا له‌لایه‌ن سامی عبدی میرزا، پیرمام، ٢٥ ئایاری ٢٠١٩ز.