ژیاننامە:
خامۆ شەمەدین لە ساڵی ١٩٢١ لە گوندی موکە لەدایکبووە کە بەشێک بووە لە شاری هەولێر. لە کۆلێژی کشتوکاڵ لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندنی کشتوکاڵی تەواو کردووە. هەروەها، لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری لەگەڵ ئافرەتێک بە ناوی عائیشە ئیبراهیم سەعید ئەحمەد کردووە و کوڕ و کچێکیان بە ناوەکانی سەبری و گوڵنار بووە کە لە ساڵانی ١٩٥٢ و ١٩٥٤ لەدایکبوون. لە ساڵی ١٩٥٩، دوای گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت، لە بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵی هەولێر دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٧٨، لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بۆ کۆمەڵگەی قوشتەپە گواستراوەتەوە، و لە هەمان ساڵدا لە بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵی قوشتەپە دامەزراوە. زمانی کوردی و ڕووسی زانیوە.
:مێژووی خزمەت
لە ساڵی ١٩٤٣، پەیوەندی بەوانەوە کردووە کە بەشێک بوون لە شۆڕشی دووەمی بارزان و بەشداری تێدا کردووە. لە ١٩ی ئابی ١٩٤٥، بە بڕیاری دادگای سەربازی عێراق، دەست بەسەر موڵک و ماڵە گوازراوە و نەگوازراوەکانیدا گیراوە. لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، دوای کەوتنی شۆڕشی دووەمی بارزان، بەرەو کوردستانی ڕۆژهەڵات ڕۆیشتووە. لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦، لە مەهاباد، پێشمەرگە بووە لە سوپای بارزانی لە کۆماری دیموکراتی کوردستان. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٤٦، بەشداری لە شەڕی قەرەوا لە سەقزی کوردستانی ڕۆژهەڵات کردووە.
دوای کەوتنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتەوە بۆ کوردستانی باشوور، خدر بەشداری لە شەڕەکانی «نەغەدە» و «شنۆ» لە کوردستانی ڕۆژهەڵات کردووە. هەروەها، یەکێک بووە لەو پێشمەرگانەی لە ١٩/٤/١٩٤٧ بە ڕێگای «خواکورک و دەشتی بەرازگر»دا لەسەر خاکی کوردستانی باکوور تێپەڕیوە بۆ گەڕانەوە بۆ «شێروان» و «مزوری».
دوای گەڕانەوەیان، مستەفا بارزانی لە ١٥/٥/١٩٤٧ لە گوندی «ئەرگوش» کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ هاوڕێکانی ئەنجامداوە و ئازادی پێ بەخشیون لەوەی بمێننەوە یان بچن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە کۆبوونەوەکەدا، هەمووان بڕیاریاندا بڕۆن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧، خامۆ لەگەڵ مستەفا بارزانی گەشتی کردووە بۆ یەکێتی سۆڤیەت و لە شەڕەکانی «گەلی قەتوور» و «مەنگوڕ» شەڕی کردووە. دوای زەحمەتییەکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧، خامۆ توانیویەتی گەشت بکات بۆ یەکێتی سۆڤیەت دوای تێپەڕبوون بە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە نێوان سنووری ئێران و یەکێتی سۆڤیەت.
دوای گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە شاری «نەخچەوان» لە کۆماری ئازەربایجان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ، هەموو هاوڕێکان لە کۆمەڵگەیەک دانراون کە بە تێلی دڕکدار دەورە درابوو. لەلایەن سەربازەکانەوە چاودێری دەکران و وەک بارمتەی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا لە ڕووی خۆراک و جلوبەرگەوە. دواتر، حکومەتی سۆڤیەت بڕیاریدا کە هاوڕێکان دابەش بکرێن بۆ شوێنەکانی «ئەغدام»، «لاچین»، «ئەیولاخ» و «کەلبەجەر» لە کۆماری ئازەربایجان. لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧، گواستراونەتەوە بۆ کەمپێکی سەربازی لەسەر دەریاچەی «خەزەر» لە پایتەختی کۆماری ئازەربایجان «باکۆ». لە ٢٣ی هەمان مانگ، جلوبەرگی سەربازییان پێدراوە و لەلایەن ئەفسەرانی کۆمارەوە ڕۆژانە ٨ کاتژمێر مەشقیان پێکراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک لەو هاوڕێیانەی کە بە زمانی کوردی خوێندەوار بوون، ڕۆژانە ٤ کاتژمێر زمانیان فێر دەکرد.
دوای مامەڵەی خراپی «جەعفەر باقیرۆڤ» لەگەڵ هاوڕێکان، لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٩، بارزانی بڕیاریدا کەمپە سەربازییەکەی لە کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی «چەرچوک» لە نزیک شاری «تاشکەند» کە پایتەختی ئۆزبەکستان بوو؛ لەوێ بەردەوام بوون لە مەشقە سەربازییەکانیان.
لە ئازاری ١٩٤٩، هاوڕێکان دابەشکران بەسەر گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت و کێڵگەکان (کە خەڵکی مەدەنی لە حکومەت بە کرێ دەیانگرت و دواتر پارەکەیان دەدایەوە). هاوڕێکان لەو شوێنانە کاریان دەکرد.
دوای چەندین نامە بۆ ستالین لەلایەن مستەفا بارزانییەوە، نامەیەک لە کۆتاییدا دەگاتە دەست ستالین کە باس لەو زەحمەتییانە دەکات کە هاوڕێکان پێیدا تێپەڕ دەبن. ستالین دەستبەجێ پارتێک دروست دەکات بۆ لێکۆڵینەوە لە هاوڕێکانی بارزانی؛ پارتەکە دەگاتە ئەو بڕیارەی کە هەمووان دەبێت لە شاری «ڤریڤسکی» کۆببنەوە. خامۆ لە تشرینی دووەمی ١٩٥١ گەشت دەکات بۆ ئەو شارە.
دوای شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی مستەفا بارزانی لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، بارزانی و هاوڕێکانی لێبوردنی گشتییان لەلایەن حکومەتەوە بۆ دەرکرا.
بەهۆی دامەزراندنی کۆماری عێراق لە ١٩٥٨ لەلایەن عەبدولکەریم قاسمەوە، خامۆ لەگەڵ هاوڕێکانی بە کەشتی «گرۆزیا» لە ڕێگەی بەندەری «بەسرا»وە لە ١٦ی نیسانی ١٩٥٩ گەڕانەوە بۆ کوردستان.
لە ١٩٦١، خامۆ بەشداری لە شۆڕشی «ئەیلوول» و شەڕەکانی «کاتینا»، «خوستە»، «رێکانیان»، «ناوبەرواریان»، «پیرس»، «بجیل»، «گەروی عومەر ئاغا»، «گەلی بەخما» و «زۆزک» کردووە؛ لە شەڕی «پیرس» بە سووکی بریندار بووە. لە ٣١ی تەمموزی ١٩٨٣، لە شاڵاوی ئەنفالی بارزانییەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە، لە کۆمەڵگەی قوشتەپە، ئەو و کوڕەکەی بە ناوی سەبری خامۆ (١٩٥٢ – ١٩٨٣) بێسەروشوێن بوون.
سەرچاوەکان:
-
حه‌مید گه‌ردی، پوخته‌ی مێژوونامه، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده - ٢٠٠٤ز).
-
حیدر فاروق السامرائي، ضیاء جعفر ودوره السیاسي و الاقتصادي في العراق، (لندن – دارالحكمة - ٢٠١٦م).
-
ڕێكاری مزویری، ژنێن رۆس و ڕاگواستن و ئه‌نفال و كۆمه‌لكوژی، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر – چاپخانه‌ی مناره - ٢٠١٠ز).
-
ڕێكارێ مزویری، سه‌ربۆرا تراژیدیایێن بارزانییان، چاپا یه‌كێ، (هه‌ولێر - چاپخانا حاجی هاشم - ٢٠١٣ز).
-
شه‌عبان عه‌لی شه‌عبان، هه‌ندێك زانیاری سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆژهه‌لات – ٢٠١٣ز).
-
عمر فاروقی، سردار دانا زندگی و مبارزات مرحوم ملا مصطفی بارزانی، چاپ دوم، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وزارت آموزش و پرورش - ٢٠٠٢ز).
-
عه‌بدولڕه‌حمان مه‌لا حه‌بیب ئه‌بوبه‌كر، عه‌شیره‌تی بارزان له نێوان ١٩٣١-١٩٩١، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری - ٢٠٠١ز).
-
عومه‌ر هه‌مزه ساڵح، جینۆساید و تاوانه‌كانی ڕژێمی به‌عس دژی بارزانییه‌كان ١٩٧٥-١٩٩١ له زمانی شایتحاڵ و به‌ڵگه‌نامه‌كانه‌وه، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات - ٢٠١٧ز).
-
كاروان محه‌مه‌د مه‌جید، بارزانییه‌كان له مه‌هاباده‌وه بۆ سۆڤێت، چاپی یه‌كه‌م، (سلێمانی - چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند - ٢٠١١ز).
-
له یادداشتی فه‌رمانده‌ی شه‌هید حه‌سۆ میرخان ژاژۆكی، ٦٢ رۆژ له‌گه‌ڵ بارزانی دا چوونی بارزانییه‌كان بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، چاپی یه‌كه‌م (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆشنبیری - ١٩٩٧ز).
-
لیث عبدالمحسن جواد الزبیدي، ثورة ١٤ تموز ١٩٥٨ في العراق، (بغداد - دارالرشید للنشر - ١٩٧٩م).
-
محه‌مه‌د ساڵح پێندرۆیی (جگه‌رسۆز)، ژیانی كه‌لتووری و كۆمه‌ڵایتی ده‌ڤه‌ری مزووری باڵا، (هه‌ولێر –چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات -٢٠٢٠ز).
-
مه‌سعوود به‌رزانی، بارزانی و بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد ١٩٣١-١٩٥٨، (دهۆك - چاپخانه‌ی خه‌بات - ١٩٩٨ز).
-
نه‌جه‌ف قولی پسیان، له مهابادی خوێناوییه‌وه هه‌تا لێواره‌كانی ئاراس، و. شه‌وكه‌ت شێخ یه‌زدین، چاپی یه‌كه‌م، (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموكراتی كوردستان - ١٩٩٦).
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره AI-10، لیستی هه‌ڤاڵانی مسته‌فا به‌رزانی بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، به‌ڵگه‌نامه له‌لایه‌ن سه‌گڤان هاڵۆ پێشكه‌ش كراوه، ٢٠١٦.
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره HB-420، پارتی دیموكراتی كوردستان، باره‌گای به‌رزانی، لێژنه‌ی باڵای ناوچه‌ی بارزان، فۆرمی خه‌مۆ شه‌مدین بایزدین قادر، پیرمام، ١ تشرینی دووه‌می ٢٠١٨.
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره ZB-182، ده‌قی چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ میرحاج سه‌بری خه‌مۆ له‌لایه‌ن نه‌زیره مێرگه‌سۆری، پیرمام، ٢٦ كانوونی دووه‌می ٢٠٢٠.