حاج عمران در شمال شرقی شهر اربیل و در فاصله ١٨٣ کیلومتری واقع شده و تابع بخش چومان در مرز اقلیم کردستان با جمهوری اسلامی ایران است. با توجه به موقعیت جغرافیایی‌اش، این منطقه شاهد بسیاری از رویدادهای تاریخی مهم بوده و به‌ویژه نقش متمایزی در انقلاب‌های کردستان ایفا کرده است، که بارزترین آن‌ها آغاز انقلاب ایلول در سال ١٩٦١ تا ١٩٧٥ به رهبری پیشوا ملا مصطفی بارزانی بود. اولین شهید این منطقه در انقلاب گولان در تاریخ ٢٦ مه ١٩٧٦ تقدیم شد. همچنین شاهد نبردها و حماسه‌های دیگری نیز بوده است. در بازه زمانی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨، منطقه حاج عمران و روستاهای آن به دلیل جنگ هشت ساله میان ایران و عراق به مدت سه سال با تخریب کامل مواجه شد. این منطقه پس از بهار سال ١٩٩١ و همزمان با قیام شکوهمند مردم کرد، به‌طور کامل بازسازی شد.
پس از آغاز انقلاب گولان، مقر اصلی دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان در روستای کوبر از توابع منطقه خانه (پیرانشهر) در کردستان شرقی قرار داشت. به نظر می‌رسید توپخانه ارتش عراق از منطقه حاج عمران به‌صورت کورکورانه شلیک می‌کند. بنابراین، رهبری انقلاب تصمیم گرفت برای دور کردن توپخانه اقدامی انجام دهد و بدین منظور نیرویی متشکل از حدود (٦٠) پیشمرگه به فرماندهی (زکری یحیی خان، یاسین بروخی، احمد کشخی جلالی، حسن آغا زیویی، عمر عثمان) برای انجام این عملیات تشکیل شد.
این نیرو از روستای حاج ابراهیم به قندیل کوچک صعود کرد و به سمت کوه کودو حرکت کرد. موقعیت آن‌ها به‌طور قابل‌توجهی بر حاج عمران، رایات، چومان و مناطق اطراف آن مسلط بود. آن‌ها از آنجا به توپخانه ایران اطلاع دادند تا گلوله‌باران گردان توپخانه و پادگان رژیم عراق در حاج عمران را آغاز کنند.
پس از شناسایی موقعیت، پادگان و توپخانه ارتش عراق به مدت دو یا سه روز به‌دقت گلوله‌باران شد و در نتیجه این حملات، ارتش عراق نتوانست مقاومت کند و پس از تحمل خسارات سنگین از منطقه عقب‌نشینی کرد.
هنگامی که رهبری انقلابی متقاعد شد که جنگ ایران و عراق وارد مرحله دشواری شده است، باید از این فرصت استفاده می‌کرد. بدین منظور با فرماندهان نظامی انقلاب دیدار کرده و در مورد جنگ بین دو کشور بحث و تبادل نظر کردند.
بر اساس اطلاعات دریافتی، به دلیل جنگ، نیروی زیادی در مناطق مرزی باقی نمانده بود، بنابراین بهترین کار تحت کنترل درآوردن این مناطق توسط انقلاب بود. برای اجرای این ایده، رهبری انقلاب تصمیم گرفت به حاج عمران حمله کند و برای آزادی آن تلاش نماید، اما با این مشکل مواجه شدند که ارتفاعات منطقه در آن دوره در دست حزب دموکرات کردستان ایران بود.
پیشمرگه‌های حزب دموکرات کردستان ایران در شب ١٧/١٨ اکتبر ١٩٨٠ با پشتیبانی توپخانه عراق به پادگان نظامی در خانه (پیرانشهر) حمله کرده و آن را به شدت گلوله‌باران کردند. پس از حمله، حزب دموکرات کردستان ایران حاج عمران را تخلیه کرد. پس از آن رهبری انقلاب نیروهای پیشمرگه را به ارتفاعات منطقه فرستاد و از دولت ایران درخواست کمک در این حمله کرد. اگرچه دولت ایران با این درخواست موافقت کرد، اما کمک‌ها آن‌طور که انتظار می‌رفت نبود. پس از نشست رئیس حزب دموکرات کردستان مسعود بارزانی با مسئولان نیروهای پیشمرگه، وظایف آن‌ها را به شرح زیر تعیین کرد:
- علی خلیل، صبری نیرویی، علی شعبان و نجم‌الدین طورونی به دره اینه و مران اعزام شدند تا بر جاده چومان - حاج عمران فشار بیاورند که تحت فرماندهی مسئول محور، علی خلیل بود.
- م. علی و نیروهای شاخه دوم به جاده رایات در پشت گوندژور رفتند.
- حمید افندی و سرهنگ یاسین و شاخه چهارم و تحسین نیرویی و عبدالرحمن طه به دره سیبر در شرق حاج عمران رفتند.
٢- عمر عثمان: ژیانی کوردیک (زندگی یک کرد)، جلد اول و دوم، انتشارات موکریان، چاپ دوم، اربیل - ٢٠٠٨، ص ١١٨ - ١١٩.
٣- غازی عادل گردی: پیشمرگه‌ای در خدمت راه بارزانی، حاجی بیروخی، جلد دوم، چاپ دوم، ترکیه، ٢٠٢١، ص ١٢٤.
٤- حاجی میرخان دوله‌مری: گەڕان بەدوای دادپەروەریدا (جستجو به دنبال عدالت)، جلد دوم، چاپ دوم، کردستان - ٢٠٢١، ص ٢٧٧.
٥- مسعود بارزانی: بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد، جلد چهارم ١٩٧٥ – ١٩٩٠ انقلاب گولان، بخش دوم، چاپ اول، انتشارات روکسانا، ص ٥٤.
- حسو ژاژوکی به جبهه شیورش گمارده شد.
- جاده حاج عمران برای تردد نیروهای شاخه دوم، رسول فقی، عبدالله قادو، فیضو سلیم خان و ملا رسول تعیین شد.
- حاج بیروخی و رشید ایسومری به عنوان نیروی ذخیره در قمتره باقی ماندند.
- دکتر روژ نوری شاویس، رئیس عبدالله و آزاد برواری و فتاح آغا برای فرماندهی و نظارت میدانی بر نبرد گمارده شدند.
در ١١ نوامبر ١٩٨٠، تمامی امور مربوط به حمله تکمیل شد و هر نیرو به موقعیت تعیین شده خود عزیمت کرد. کمک‌های ایران برای حمایت از نبرد شامل گلوله‌باران پادگان‌های ارتش عراق، ارائه کمک‌های لجستیکی و انتقال شهدا و مجروحان با استفاده از بالگرد برای این منظور بود.
همچنین ایران قول داد در صورت رسیدن بالگردهای ارتش عراق، از پیشمرگه‌ها با هواپیماهای جنگی حمایت کند، اما این کار را نکرد و به وعده‌های خود عمل نکرد و در اجرا آن‌طور که باید ظاهر نشد. با وجود اینکه وضعیت نیروهای دولتی از آنچه پیشمرگه‌ها تصور می‌کردند قوی‌تر بود، تنها مانع بزرگ پیش روی آن‌ها، طبق اطلاعاتی که به دستشان رسیده بود، برف و سرما بود.
حمله در ١٥ نوامبر ١٩٨٠ آغاز شد. در ابتدا توپخانه ایران مناطقی را که دیده‌بانی نیروهای پیشمرگه بود گلوله‌باران کرد، اما این در حد انتظارات نبود و یک بار پیش آمد که پیشمرگه‌ها بر اثر این گلوله‌باران در آستانه آسیب دیدن قرار گرفتند. پیشمرگه‌ها توانستند سه موقعیت مهم را کنترل کرده و پنج سرباز را اسیر کنند، اما به دلیل برف و طوفان در وضعیت بحرانی در ارتفاعات قرار گرفتند. در ابتدا حمله موفقیت‌آمیز بود و پیشمرگه‌ها توانستند منطقه‌ای نزدیک به مسجد حاج عمران را کنترل کنند و ارتش عراق اجساد سربازان کشته شده خود را در میدان نبرد رها کرد، اما پس از انتشار خبر شهادت فتاح آغا و تعدادی از یاران پیشمرگه‌اش از نیروهای بیروخی، عملیات به دلیل گلوله‌باران متوقف شد.
این حماسه (٤٨) ساعت به طول انجامید و مواضع بسیاری به دست پیشمرگه‌ها افتاد، اما به دلیل خطر بسته شدن جاده توسط برف و دشواری ماندن و ایستادگی پیشمرگه‌ها در آن منطقه، تصمیم به عقب‌نشینی گرفته شد.
همچنین نیروی دیگری که در دیانا حضور داشت آماده حمله به پیشمرگه‌ها بود. خسارات ارتش در این نبرد، کشته و زخمی شدن بیش از ٧٠ سرباز و پنج اسیر بود.
پس از صدور دستور توقف حمله، نیروهای پیشمرگه عقب‌نشینی کردند و نیروهای کماندوی ارتش عراق به مواضع قبلی خود بازگشتند. نیروهای پیشمرگه به مدت یک ماه در روستای تمرجیان در داخل خاک کردستان شرقی ماندند، اما به‌طور دوره‌ای به ارتفاعات منطقه تردد می‌کردند.
تلفات نیروهای پیشمرگه در این نبرد (١٤) شهید و (٢٦) مجروح بود که بیشتر آن‌ها به دلیل بمباران شدید توپخانه ارتش عراق رخ داد. شایان ذکر است همان‌طور که کتاب «بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد» اشاره کرده، وضعیت نظامی نیروهای عراقی بر اساس اطلاعاتی که به دست پیشمرگه رسیده بود، قوی‌تر از آن چیزی بود که گمان می‌رفت. از سوی دیگر، سرمای فصل نیز دلیلی بر عدم امکان تسلط پیشمرگه بر تمام «حاج عمران» و آزادسازی آن، به ویژه تداوم حضور در ارتفاعات منطقه بود.
منابع:-
عمر عثمان: زندگی یک کرد، جلد اول و دوم، انتشارات مکریان، چاپ دوم، اربیل - ٢٠٠٨.
-
مسعود بارزانی: بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد، جلد چهارم ١٩٧٥ – ١٩٩٠ انقلاب گولان، بخش دوم، چاپ اول، انتشارات روکسانا، ٢٠٢١.
-
غازی عادل گردی: پیشمرگه‌ای در خدمت راه بارزانی، حاجی بیروخی، جلد دوم، چاپ دوم، ترکیه، ٢٠٢١.
-
حاجی میرخان دولمری: جست‌وجو به دنبال عدالت، جلد دوم، چاپ دوم، کردستان- ٢٠٢١