مصطفی محمد عبدالرحمن حسین آقا، معروف به مصطفی قرداغی، مصطفی حمه آقا آورحمان آقا، سالار، سالار مصطفی قرداغی در سال ١٩٢١ در شهر سلیمانیه متولد شد، خانواده او بعدها به شهر قلاجوالان پایتخت امارت بابان نقل مکان کردند، حاکمیت منطقه قرداغ توسط امرای بابان به آنها اعطا شد، مراحل ابتدایی و متوسطه را در قرداغ به پایان رساند، دوره دبیرستان را در سال ١٩٤٣ در شهر سلیمانیه گذراند، در سال ١٩٤٤ به عنوان کارمند قراردادی در اداره کشاورزی سلیمانیه استخدام شد، در سال ١٩٤٥ در دانشکده حقوق دانشگاه بغداد پذیرفته شد، اما تحصیلات را زود ترک کرد، در سال ١٩٤٦ با هدف تحصیل عازم بیروت پایتخت لبنان شد، همچنین در سال ١٩٤٧ برای تحصیل به ایالات متحده آمریکا رفت، مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته اقتصاد از دانشگاه برکلی در سانفرانسیسکو (ایالت کالیفرنیا) در ایالات متحده آمریکا دریافت کرد، همچنین مدرک کارشناسی ارشد در جامعه‌شناسی را از دانشگاه سانفرانسیسکو (ایالت کالیفرنیا) در ایالات متحده آمریکا به دست آورد
در سال ١٩٥٦ ایالات متحده آمریکا را ترک کرد و به وطن بازگشت، به عنوان مدرس در دبیرستان بازرگانی بغداد منصوب شد، همچنین در سال ١٩٥٧ به عنوان معلم زبان انگلیسی در دبیرستان سلیمانیه گمارده شد، در سال ١٩٥٨ کتاب «چگونه زبان پدید آمد» را با نام مستعار (سالار) به چاپ رساند، و همچنین نمایشنامه‌ای را با نام مستعار (سالار) نوشت مصطفی قرداغی، در تاریخ ١٦ ژانویه ١٩٥٩ به عضویت هیئت عمومی باشگاه النصر در شهر بغداد انتخاب شد، در سال ١٩٧٣ به جمهوری رومانی پناهنده شد و در آنجا اقامت گزید، در شهر واشنگتن در ٨ آوریل سال ٢٠٠٤ درگذشت، پیکر او طبق وصیتش به جنوب کردستان بازگردانده شد و در ١٦ آوریل ٢٠٠٤ در گورستان روستای کردی کومه ز در منطقه قرداغ از توابع استان سلیمانیه دفن گردید، او به زبان‌های (کردی، عربی و انگلیسی) مسلط بود.
فعالیت‌های مبارزاتیدر سال ١٩٤٥ به صفوف جمعیت احیای کرد پیوست، در سال ١٩٤٦ به حزب دموکرات کردستان ملحق شد، و در سال ١٩٥٣ با اتحادیه جوانان دموکرات کردستان و اتحادیه دانشجویان کردستان ارتباط برقرار کرد، با فرمان پادشاهی به عنوان معلم دبیرستان منصوب شد، در ١٠-١٦ اوت ١٩٥٦ در اولین کنگره اتحادیه دانشجویان کرد در اروپا (K.S.S.E) در شهر ویسبادن در جمهوری فدرال آلمان شرکت کرد، در سال ١٩٥٩ در وزارت امور خارجه عراق به عنوان دبیر اول و مدیر بخش روابط خارجی منصوب شد، در سال ١٩٥٩ عضو هیئت تحریریه مجله نوروز بود، در سال ١٩٦٠ نماینده پنجمین کنگره حزب دموکرات کردستان شد، در سال ١٩٦٠ دو کتاب در شهر بغداد با عناوین (برخی نظریه‌های معرفتی) و (میر کچان) با نام مستعار (مچه) چاپ کرد، در سال ١٩٦٠ به عنوان دبیر دوم در سفارت جمهوری عراق در شهر لاگوس مشغول به کار شد، به عنوان کنسول جمهوری عراق در جمهوری چکسلواکی منصوب شد، با صفوف اتحادیه جوانان دموکرات کردستان مرتبط شد، در سال ١٩٦٢ منصب دبیر اول سفارت جمهوری عراق در لائوس را عهده‌دار شد، در سال ١٩٦٢ دبیر سفارت جمهوری عراق در نیجریه بود، در سال ١٩٦٢ با دستور رهبر به صفوف نیروهای پیشمرگه پیوست مصطفی بارزانی، یک دستگاه رادیویی برای انقلاب ایلول از طریق ایران در سال ١٩٦٢ آورد، در سال ١٩٦٣ در جریان انقلاب ایلول منصب نایب فرمانده گردان محور اول در چمی ریزان را بر عهده داشت، توسط ارتش عراق به نام (ابو چفنه) شناخته می‌شد، در سال ١٩٦٣ مصاحبه‌ای مطبوعاتی با دیوید آدامسون روزنامه‌نگار نشریه ساندی تلگراف بریتانیا انجام داد، در سال ١٩٦٣ عضو هیئت کردی بود که با جمال عبدالناصر رئیس‌جمهور مصر (١٩١٨-١٩٧٠) دیدار کرد، در ششمین کنگره حزب دموکرات کردستان با نامزدی رهبر به عضویت دفتر سیاسی حزب انتخاب شد مصطفی بارزانی، در سال ١٩٦٤ به عضویت شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق درآمد، همچنین در سال ١٩٦٤ منصب اولین دبیر شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق را بر عهده گرفت، در سال ١٩٦٤ عضو کمیته قانون اساسی وابسته به دفتر اجرایی شد، در سال ١٩٦٥ دبیر دفتر اجرایی شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق شد، در سال ١٩٦٥ در منطقه باوه خوشین از توابع شهرستان دربندیخان در استان سلیمانیه بر اثر اشتباه یکی از پیشمرگه‌های حزب کمونیست عراق به شدت مجروح شد، در اواسط سال ١٩٦٦ تمامی درجات و مناصب وی توسط کمیته مرکزی سلب شد و در صفوف حزب دموکرات کردستان تعلیق گردید و آینده فعالیت سیاسی او به هفتمین کنگره حزب ارجاع داده شد، در سال ١٩٦٧ به عنوان سرپرست ناظران در وزارت بازرگانی عراق شروع به کار کرد، با درجه کاردار به سفارت عراق در شهر جاکارتا بازگشت، در تاریخ ١ نوامبر ١٩٧٢ با درجه وزیر مختار در سفارت عراق در شهر جاکارتا منصوب شد، در سال ١٩٧٢ به عنوان سفیر عراق در پاریس تعیین شد، اما حکم انتصابش لغو گردید، دستگاه اطلاعات عراق در سال‌های ١٩٧٥ و ١٩٧٦ تلاش کرد او را ترور کند اما از این سوءقصد جان سالم به در برد، در سال ١٩٧٨ عازم ایالات متحده شد، در سال ١٩٨٩ از بنیان‌گذاران سازمان حقوق بشر کرد در ایالات متحده آمریکا بود.
از تالیفات او:
-
زبان چۆن په‌یدا بوه؟ ـ ١٩٥٨.
-
ئاوات ـ ١٩٥٨.
-
میر كچان ـ ١٩٦٠، (وه‌رگێڕان).
-
چه‌ند تیۆرێكی زانیاری ـ ١٩٦٠.
-
Kurdistan Times ـ ١٩٩٠.
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره FB-٣٢، ده‌قی چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ محه‌مه‌د عه‌بدولڕەحمان محه‌مه‌د ناسراو به محه‌مه‌د قه‌ره‌داغی له‌لایه‌ن فوئاد ڕە‌وه‌ند، سلێمانی، ٩ ژوئن ٢٠١٧ز، ص ص ١ـ ٤.
-
نه‌ریمان، كتیبخانه‌ی كوردی، (كه‌ركوك ـ چاپخانه‌ی شاره‌وانی كه‌ركوك ـ ١٩٦٠ز)، ص ٥٥.
-
ئه‌وڕەحمان حاجی مارف، ڕابه‌ری سه‌رچاوه له‌باره‌ی زمانی كوردییه‌وه، (به‌غدا ـ وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری و ڕاگه‌یاندن ـ ده‌زگای رۆشنبیری و بڵاوكردنه‌وه‌ی كوردی ـ ١٩٨٩ز)، ص ٨٧.
-
درک کنان، کرد و کردستان، ترجمه جواد هاتفی، (تهران ـ مؤسسه انتشاراتی عطائی ـ چاپخانه محمدعلی علمی ـ ١٣٤٨ هـ.ش)، ص ٧٦.
-
مصطفی نه‌ریمان، فه‌رهه‌نگی ئه‌دیب و نوسه‌رانی كورد، (به‌غدا ـ ئه‌مێندارێتی گشتی رۆشنبیری ولاوان ـ چاپخانه‌ی ئه‌سعه‌د ـ ١٩٨٦ز)، ص ٥٩.
-
عبدالفتاح علی البوتانی، دراسات ومباحث فی تاریخ الکورد والعراق المعاصر، (اربیل ـ دار سپرێز للطباعة والنشر ـ مطبعة حجی هاشم ـ ٢٠٠٧م)، ص ص ٢٨٩، ٢٩١.
-
جه‌مال نه‌به‌ز، بیره‌وه‌ریینامه‌ی ئه‌و رۆژانه‌ی جاره‌كی دیی ناگه‌ڕێنه‌وه، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی شڤان ـ ٢٠١٧ز)، ص ص ١٢٨ ـ ١٢٩.
-
مصطفی نه‌ریمان، ببلیۆگرافیای دووصه‌د ساڵی كتێبی كوردی ١٧٨٧ ـ ١٩٨٦، (به‌غدا ـ وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری و ڕاگه‌یاندن ـ ده‌زگای ڕۆشنبیرى و بڵاوكردنه‌وه‌ی كوردی ـ چاپخانه‌ی (الزمان) ـ ١٩٨٨ز)، ص ص ٦٠، ١٧٧، ٢١١، ٢٥٧، ٣٧٣.
-
مسته‌فا سه‌ید ئه‌حمه‌د، ببلیۆگرافیای كتێبی كوردی ١٧٨٧ ـ ١٩٧٥، (به‌غدا ـ كۆڕی زانیاری كورد ـ چاپخانه‌ی كۆڕی زانیاری كورد ـ ١٩٧٧ز)، ص ص ١٠٣ ـ ١٠٤.
-
الارادات الملکیة، شماره ٣٥٧، جریده الوقائع العراقیه، مدیریت التوجیه والاذاعه العامه فی العراق، شماره ٣٦٥٠، سال سی و سوم، بغداد، شنبه، ٢٥ ژوئن ١٩٥٥م، ص ٣.
-
علی جعفر، کردهای دور از وطن، انجمن دانشجویان کرد در اروپا، بخش اول، چاپ دوم، (استانبول ـ انتشارات خانی ـ ٢٠١٩ م)، ص ٢١٠.
-
عارف روشدی، انجمن دانشجویان کرد در اروپا میان سال‌های ١٩٥٦ ـ ١٩٧٥، روزنامه هه‌ولێر، شماره ٣٢٥٤، اربیل، پنج‌شنبه، ٣٠ ژانویه ٢٠٢٠ م، ص ٦.
-
مام جلال، حسن زیرک را چگونه شناختم و چگونه به رادیو کردی بغداد بردم؟، مجله خاک، شماره ٤١، سال چهارم، سلیمانیه، چاپخانه افست دلیر، ١٠ نوامبر ٢٠٠٠ م، ص ١٨.
-
احمد بانی‌خیلانی، خاطرات من، (بغداد ـ انتشارات دار الرواد المزدهرة للطباعة والنشر والاعلان ـ ١٩٩٥ م)، ص ١٨٠.
-
سفین رشید سندی، سازمان دیده‌بان حقوق بشر در کردستان پلی میان کردستان و جامعه کرد در آمریکا، مجله گولان، مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی گولان، شماره ٢٧٦، اربیل، چاپخانه وزارت فرهنگ، ٢٧ آوریل ٢٠٠٠ م، ص ٢١.
-
بوار نوردین، کرد و کردستان، کتابشناسی و فهرست آنها در کتاب‌های کردی، جلد هفتم، (تهران ـ انتشارات تهران ـ ٢٠١٦ م)، ص ٢٠.
-
حبیب محمد کریم، تاریخ حزب دموکرات کردستان ـ عراق (در ایستگاه‌های اصلی) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ چاپخانه خبات ـ ١٩٩٨ م)، ص ص ٩٢، ١٠٤ ـ ١٠٥.
-
دیوید آدامسون، پیکار کردستان، ترجمه جواد هاتفی، (تهران ـ مؤسسه انتشاراتی عطایی ـ چاپخانه محمدعلی علمی ـ ١٣٤٨ هـ.ش)، ص ص ١٥٤ ـ ١٥٦، ١٦٤ ـ ١٦٧، ١٦٩ ـ ١٧٠.
-
سالار، زبان چگونه پدید آمده است؟، (سلیمانیه ـ چاپخانه کامران ـ ١٩٥٨ م)، ص ص ١ ـ ٣٨.
-
شکیب عقراوی، سال‌های محنت در کردستان؛ مهم‌ترین حوادث سیاسی و نظامی در کردستان و عراق از ١٩٥٨ تا ١٩٨٠، چاپ دوم، (اربیل ـ انتشارات مناره ـ ٢٠٠٧ م)، ص ١٥٧.
-
شعبان علی شعبان، برخی اطلاعات سیاسی و تاریخی، چاپ سوم، (اربیل ـ چاپخانه روژهه‌لات ـ ٢٠١٣ م)، ص ١١٣.
-
شیرزاد زکریا محمد، شورای رهبری انقلاب در کردستان ـ عراق ١٩٦٤ ـ ١٩٧٠، پژوهشی تاریخی سیاسی عمومی، (دهوک ـ دانشگاه دهوک ـ مرکز مطالعات کردی و حفظ اسناد ـ ٢٠١٠ م)، ص ٨٠.
-
عصمت شریف وانلی، کردستان عراق، هویت ملی (پژوهشی در انقلاب ١٩٦١ )، ترجمه سعاد محمد خضر، (سلیمانیه ـ مؤسسه ژین ـ چاپخانه شڤان ـ ٢٠١٢ م)، ص ٣١٦.
-
علی سنجاری، مسئله کردی و حزب بعث سوسیالیست عربی در عراق، بخش سوم، (دهوک ـ انتشارات خانی ـ ٢٠١٢ م)، ص ٣٣٤.
-
علی سنجاری، حقیقت مسیر انقلاب ١١ سپتامبر ١٩٦١، (دهوک ـ انتشارات خانی ـ ٢٠١٣ م)، ص ٢٩٢.
-
فرمان جمهوری شماره ٤٧٤، روزنامه وقایع عراق، وزارت اطلاعات عراق، شماره ٢١٩٨، سال پانزدهم، بغداد، دوشنبه، ١٣ نوامبر ١٩٧٢ م، ص ٢.
-
نجم‌الدین الیوسفی، انقلاب شکوهمند سپتامبر، (دهوک ـ شاخه اول حزب دموکرات کردستان ـ متحد ـ چاپخانه دانشکده شریعت ـ ١٩٩٥ م)، ص ٢١.
-
نوروز، مجله نوروز، شماره اول، سال اول، سلیمانیه، چاپخانه کامران، نوروز ١٩٥٩ م، ص ١٢١.
-
انتخاب باشگاه سرکه‌وتن، مجله هیوا، باشگاه سرکه‌وتن، شماره ٦ و ٧، سال دوم، بغداد، چاپخانه نجاح، ژانویه ١٩٥٩ م، ص ١٠٢.